Jamhuri ya Muungano ya Tanzania

Contributions by Hon. Riziki Shahari Mngwali (15 total)

Mapendekezo ya Mpango wa Taifa unaokusudiwa kutekelezwa na Serikali pamoja na Mwongozo wa Kuandaa Mpango na Bajeti ya Serikali katika Mwaka wa Fedha 2016/2017
MHE. RIZIKI S. MNGWALI. Mheshimiwa Mwenyekiti, nakushukuru. Nianze nami kwa kumshukuru Mwenyezi Mungu kwa kutujaalia hiki alichotujalia ambacho hatukukipata kwa ujanja wetu, bali matakwa yake. Pia nikishukuru chama changu kwa kuniamini na kunifanya na mimi kuwa miongoni mwa wawakilishi wake hapa Bungeni.
Mheshimiwa Mwenyekiti, nianze pale ambapo aliishia au point ambayo aliisema Mheshimiwa Jesca kuhusu suala la utawala bora, lakini naongeza pale kwamba huu Mpango wote umejiegemeza kwenye hali ya utulivu na amani. Sasa hili ni jambo ambalo tumekuwa tukiliimba sana Watanzania. Wataalam wa masuala ya amani wanatuambia negative peace siyo peace ya kujivunia. Kwamba kusema nchi haina vita, halafu mkajidai kwamba mna amani, nchi hii haina amani ya kuweza kuhimili mipango kama hii. Hiyo inawezekana imechangia kushindwa kwa hiyo mipango ambayo tulikuwa nayo huko nyuma ambalo si tatizo kuwa na mipango Tanzania bali ni utekelezaji.
Mheshimiwa Mwenyekiti, huwezi ukawa na mipango kama huna utawala bora. Suala la Zanzibar tumelisema humu, nalisema na tutaendelea kulisema, si sahihi Serikali ya Muungano kukaa kimya wakati inaona hali ya usalama Zanzibar inazidi kudidimia. Tunarushiwa taarifa kila siku, watu sijui wanaitwa mazombi, kule nyuma mnakumbuka kulikuwa na kitu kinaitwa janjaweed, wana-terrorize watu katika mitaa ya Zanzibar, Serikali ya Muungano imekaa kimya, tunaimba tuna amani, hatuna amani kwenye nchi hii. (Makofi)
Mheshimiwa Mwenyekiti, utawala bora hauendi, labda mtueleze Serikali Kuu, kwa nini hatuna Meya Jiji la Dar es Salaam mpaka leo? Kwa nini mnashindwa kuthamini mapenzi na mapendekezo na maamuzi ya wananchi? Hilo ni kwamba nasema mpango wote huu umejiweka mahali sipo.
Mheshimiwa Mwenyekiti, kuna masuala maalum machache ambayo pia ningependa kuyazungumzia. Suala la miundombinu kwa mfano, kumetajwa humu bandari na niliwahi kusema hapa wakati ule wa semina, kwamba tunajivunia vipi sisi bandari zetu au tunazitumia vipi sisi bandari zetu kuonesha kwamba kweli, tunanufaika na eneo letu au kuwepo kwetu kijiografia. Nchi ambayo ina pwani ndefu tu, lakini pia tumezungukwa na majirani wengi ambao ni land locked countries. Sasa hii economic diplomacy yetu inakwenda wapi ikiwa tunashindwa kutumia fursa hata hizi ambazo tunazo kihistoria. Nchi zinazotuzunguka tuna historia nazo ndefu za mahusiano, lakini tumeshindwa kutumia nafasi yetu hii ya kijiografia.
Mheshimiwa Mwenyekiti, katika miundombinu pia wakati mwingine naona kwa mfano, kwenye mwelekeo; kama kunazungumziwa au kunatajwa variables mchanganyiko. Kwenye eneo la anga wakasema katika mambo yaliyofanyika ni kujenga uwanja wa ndege wa Mafia. Sasa ule uwanja wa ndege wa Mafia ni kwa ajili ya watu wa Mafia au wale watalii wanaokwenda kule na ni ndege gani hizo hizi za tropical sijui za watu 12, 13 hizi. Ndiyo kweli tunaeleza kama ni success story! (Makofi)
Mheshimiwa Mwenyekiti, watu wa Mafia wanaendelea kudhalilika na usafiri, usafiri wa maji ni mbovu kabisa, wala hatujui kwa nini Serikali bado inaendelea kuangalia hali kama ile. Ndege siyo ile inayozungumziwa hapa na kiwanja cha Mafia kile siyo kwa manufaa ya watu wa Mafia. Kwa taarifa yenu tulishaahidiwa uwanja wa Kimataifa wa ndege na wala hatujauona.
Mheshimiwa Mwenyekiti, suala la ukusanyaji wa mapato. Ukiangalia sioni jipya, mpaka wanazungumzia sasa kuhakikisha, kuorodhesha ile, kwamba majengo yote, sasa haya mambo mbona ni yale yale tu, hakuna jipya kwenye maeneo hayo.
Mheshimiwa Mwenyekiti, specifically pia nataka kuzungumzia hili suala la kuondoa utaratibu wa retention. Jamani tunataka kuua na hizi Taasisi. Sasa Serikali hii ya Awamu ya Tano ni mabingwa wa kushtukiza, sasa nawaomba wazee wa kushtukiza, msishtukize kwenye retention. Taasisi hizi zilipokuwa zina-retain some money, angalau zilikuwa zinajiendesha jamani, OC haiendi kwenye taasisi hizi miezi mitatu, minne mpaka mitano. Sasa mnatarajia ziende vipi hizi Taasisi?
Mheshimiwa Mwenyekiti, huko nyuma kuna mwalimu alirudisha watoto wa boarding nyumbani, akasema hana chakula, wakamjia juu hapa, ndiyo hali halisi. Hizi taasisi za umma, kikiwemo Chuo cha Diplomasia, mimi nimetoka kule na tulikuwa tuna hali ngumu, OC haziji halafu mnaondoa na retention, naomba mkae makini kabisa, msije mkaziua na hizi taasisi, mkazikosesha uwezo wa kufanya kazi na kutimiza majukumu yao ambayo mmewapa kisheria.
Mheshimiwa Mwenyekiti, suala la afya. Orodha hii hapa inasema lakini sioni wapi wamezungumza specifically kuweka wafanyakazi wenye sifa vile inavyopaswa. Huwezi tu ukazungumzia kwamba nitahakikisha dawa zinapatikana. Hivi mnajua kuna zahanati ambako wale watoa dawa hawana sifa za kutoa dawa na siyo tu kwamba anatoa dawa yeye ndiye anamwona mgonjwa halafu yeye ndiye anasema wewe mgonjwa ukapimwe nini, halafu yeye anainuka anakwenda kumpima mgonjwa na kisha anasoma kile kipimo alichopima mwenyewe, halafu anakuja kuandika dawa.
Mheshimiwa Mwenyekiti, sasa suala si dawa tu, hizi dawa nyingi kwenye zahanati zetu huko kwingine, ni sumu kwa sababu zinatolewa na watu ambao si wenye sifa. Zahanati kadhaa Mafia zinahudumiwa na wahudumu wa afya, sio hata matabibu au wauguzi.
Mheshimiwa Mwenyekiti, sasa jamani tuwe makini, kwa sababu huu mpango wenyewe wote unasema pamoja na yote lakini unataka maendeleo ya watu. Maendeleo ya watu gani hayo ambao wale tulioko pembezoni, Mkoa wa Pwani pembezoni, sasa Mafia pembezoni mwa pembezoni. Haitufikii mipango kama hii, haionyeshi kwamba humu kweli yale masuala mahususi yanayotajwa au yanayogusa au yanayoathiri maisha ya wale maskini zaidi au walio pembezoni zaidi yanabebwa katika mipango kama hii.
Mheshimiwa Mwenyekiti, nizungumzie labda la mwisho, nizungumzie suala ambalo niliacha kulitaja pale kwenye miundombinu, kwamba tunaposoma watu wa Mafia kwamba kinatafutwa kivuko cha Dar es Salaam – Bagamoyo, wakati sisi hatuna meli ya kututoa Mafia kutuleta Dar es Salaam, tunaona tunazidi kunyanyasika katika nchi yetu hii.
Mheshimiwa Mwenyekiti, kwa taarifa yenu tu niwaambie kwamba kuna gati kule limejengwa la mabilioni na limekamilika toka mwaka 2013 lakini mpaka leo hii wananchi wa Mafia hawana usafiri wa kuaminika wa meli na humu sioni ile investment yote ile imetajwa itashughulikiwa vipi. (Makofi)
Mheshimiwa Mwenyekiti, nakushukuru sana mwanafunzi wangu mwema wa Chuo cha Diplomasia. (Makofi)
Makadirio ya Mapato na Matumizi ya Wizara ya Elimu, Sayansi, Teknolojia na Ufundi kwa Mwaka wa Fedha 2016/2017.
MHE. RIZIKI S. MNGWALI: Mheshimiwa Naibu Spika, nakushukuru sana. Nami nianze kwa kumshukuru Mwenyezi Mungu muumba wa mbingu na ardhi, aliyetujalia sote hapa uhai na uzima na kutuwezesha kufanya hili tunalolifanya. Baada ya hapo nitoe shukrani za kipekee kwa wazazi wangu wawili Mwenyezi Mungu awarehemu huko waliko na awahurumie kama wao walivyonihurumia mimi nilipokuwa mdogo.
Mheshimiwa Naibu Spika, kwa namna ya kipekee kabisa naomba niyatambue, niyashukuru na niyaenzi malezi ya Walimu wangu wa darasa la kwanza mpaka la saba kama ifuatavyo:-
Mama Clara wa darasa la kwanza na la pili; Mrs Mganga wa darasa la tatu; Mrs. Makundi wa darasa la nne; Mrs Matata wa darasa la tano; Miss Komba wa darasa la sita; na Mr. Mabula wa darasa la saba waliongozwa na ma-head waaminifu, mama Kehemere, Mzee Mwamugunda na Mzee Lukoo. Naomba kwa namna ya kipekee niwaenzi Walimu wangu Wakuu wa Kisutu sekondari 1974-1977 marehemu mama Chale, mpenzi wangu mama Tegisa, Mama yangu Mrs. Munuo na Miss Kassim. (Makofi)
Mheshimiwa Naibu Spika, niwaenzi pia Walimu wangu Wakuu wa Korogwe Sekondari mama Msemakweli na Mwalimu Chisongela, kwa malezi yenu nimefika hapa, nawashukuru sana. (Makofi)
Mheshimiwa Naibu Spika, naomba nianze kuzungumzia mada hii kwa kuangalia Taasisi zilizomo na nianze na NECTA. Katika mambo yanayotia uchungu kwenye Taasisi hii ni credibility yake. Hii ni Taasisi ambayo it makes or destroys Mtanzania. NECTA inatoa maamuzi mwanafunzi anapotoa mitihani yake lakini je, kweli Taasisi hii ina uadilifu wa kutosha kuweza kufanya kazi hiyo? (Makofi)
Mheshimiwa Naibu Spika, naomba kwa ruhusa yako niwasome watoto hawa halafu nitakwambia kwa nini. Kuna hafidhi Hassan Arkam Salum, Nassoro Shaban, Ali Alhabi, Abdulhamid Ahmed, Zamha Abdallah Rashid, Damtu Mohamed Tahir, Fatma Vuai Muhidini, Mwanaharusi Ally, Sabrina Suleiman Ally, Ruwaida Ally Ahmed. Hawa watoto walidhalilishwa mbele ya umma wa Tanzania katika watoto waliofutiwa matokeo yao, hawakufanya vizuri, wamekopia mitihani.
Mheshimiwa Naibu Spika, Mwenyezi Mungu alichowajalia watoto hawa ni kwamba wazazi wao wana uwezo. Walichofanya wazazi wa watoto hawa, waliwapeleka Arusha Modern na pale wakaamua wafanyiwe mitihani ya Cambridge, mtoto Hafidhi Hassan Ali, alitoka na distinction lakini kama vile haitoshi, ule mtihani wake wa Kiswahili ulipewa A* na A* kwa Cambridge ni kwamba iko beyond 89. Hasa ni Global wise na hiyo A* yake ya Kiswahili ni globaly, worldwide huyu mtoto alitoka Arusha modern, lakini kwa mfumo wetu kwa assessment ya NECTA huyu mtoto kama mzazi wake asingekuwa na uwezo tungeshamsahau sasa hizi. (Makofi)
Mheshimiwa Naibu Spika, na hawa wote waliomfuatia katika orodha hii walipata merit. Kwa hiyo, ni watoto na naombeni m-google muangalie how Cambridge wanaweka hizo classification zake, distinction, merit na pass halafu muone sisi tunaingia wapi pale. (Makofi)
Mheshimiwa Naibu Spika, kama hilo halitoshi kwa NECTA, lingine ni kwamba hawa NECTA wakishakufelisha ukitaka kukata rufaa ukate kwao, mlisikia wapi? Mahakama ya Mwanzo, hiyo hiyo Mahakama ya Hakimu Mkazi na Mahakama ya Rufaa ni hiyo hiyo, tunafanyaje haya. (Makofi)
Mheshimiwa Naibu Spika, sasa nina kesi mbili ambazo walifelishwa niseme na wakakata rufaa. Uzuri hawa walipata msaada wa Walimu wao wenyewe, kama huyu kijana mmoja yeye alipofanya mitihani ya A-level pale Benjamin Mkapa, wazazi wake wakasema haiwezekani Abdulkarim afeli, kupata division III ni Walimu wake waliomsimamia na ziliposahihishwa akapata division one, sasa hivi ni Mhasibu, yuko Arusha Municipality, hiyo ndio NECTA yetu. (Makofi)
Mheshimiwa Naibu Spika, sasa NECTA katika kasoro nyingine wasifanye kazi kwa uzoefu. Nimepata bahati mbaya ya kupoteza vyeti vyangu, vya O-Level na A-Level, lakini baadaye nikapa hamu ya kwenda kujiendeleza nifanye PhD nilipokwenda shuleni Vietnam, Taasisi zetu za elimu ya juu na NECTA, chuo kikuu wananidai mimi vyeti vyangu vya form IV na Form VI nikawaambia ninyi mnisamehe kwa sababu degree yangu ya kwanza niliipata hapa chuoni kwenu na mlini-admit kwa credential zangu za O-level na A-level, lakini wakaniambia tunakuweka lakini hutopata cheti, huto-graduate mpaka utuletee.
Mheshimiwa Naibu Spika, nilipokwenda NECTA wananiambia niende shule yangu ya O-level, niende na shule yangu ya A-level wakathibitishe kama mimi nilikuwa mwanafunzi wao pale. Mimi nimeondoka Kisutu 1977, nimeondoka Korogwe Girls 1980. Mwalimu gani ambaye ataweza kuthibitisha zaidi kuwepo kwangu mimi kuliko NECTA ambao wao waliitambua shule, wakanitambua mimi, wakanipa examination number. Haya mambo gani ya kufanya kazi kwa uzoefu? NECTA wabadilike katika utendaji kazi wao. (Makofi)
Mheshimiwa Naibu Spika, lingine ambalo linaingia kwenye Wizara hii pia ni suala la Mheshimiwa Kuchauka alichangia siku moja akasema, uwekwe msisitizo katika kufundisha jiografia na historia, lakini nimekuwa nikisema mara kadhaa hapa kwamba, watendaji wetu wanatakiwa wapate dozi ya know your country. Hii nairudia tena leo hapa kwa mfano mdogo kwamba, watu hawa watakapoijua nchi yao, watajua makundi maalum yaliko yanayotengeneza ile jamii kubwa.
Mheshimiwa Naibu Spika, kwa hiyo watakapofikiria kupanga shughuli maalum kama hizi za michezo kwa mfano, UMISHUMTA sijui, UMISETA na hata SHIMIWI, hawawezi wakayapanga mwezi wa Ramadhani kwa sababu wanajua kuna kundi kubwa la jamii ya Watanzania kushiriki kwao michezo ile itakuwa muhali, basi hata hili nalo jamani tuambiwe, wakati kalenda tunaZIpata mwezi Januari au hata kabla tukaona mle na huwa wanaweka star kabisa kwamba tarehe hizi inaweza ikawa Idd el fitri, kwa hiyo maana yake mwezi before ndiYo Ramadhani, sasa mambo kama hayo yazingatiwe. (Makofi)
Mheshimiwa Naibu Spika, naomba pia nichangie katika, mimi nimeliita the big scandle in town, hili tuliloambiwa hapa, la TCU na Saint Joseph. Hili limetokea kwa haya ambayo Wabunge wengi wamesema na kaka yangu Mheshimiwa Mbatia amemalizia kusema na amekuwa akilisema miaka mingi ya kuchezea elimu yetu na mfumo wetu wa mafunzo katika nchi hii, mahodari wa kuunda Taasisi, kuzipa majina, halafu tukakoroga yale majukumu yake, mwisho wa yote hatupati chochote. (Makofi)
Mheshimiwa Naibu Spika, namwomba Mheshimiwa Waziri na kwa namna alivyom-introduce best half wake jana mimi nakuwa wifi, kwa hiyo, nisikilize kwa umakini zaidi, siyo tu Mbunge lakini wifi. (Makofi)
Mheshimiwa Naibu Spika, ajijulishe kuhusu kitu kilitwa NAMDEC ilikuwepo huko, National Managament Development something ikaundwa HEAC, lakini baadaye nikadhani baada ya kuunda TCU na NECTA na VETA, nikajua sasa ule mkorogo tuliokuwa nao kwenye NAMDEC na ile HEAC kwa maana ya Higher Education Accreditation Council yatakwisha, kwa nini? Kwa sababu zile Taasisi za mwanzo zilikuwa zinachanganya chuo kikuu kimo, kisichokuwa chuo kikuu kimo, lakini ukishasema TCU (Tanzania Commission For Unviversity) ukasema NACTE sijui National Technical Edecucation something; VETA Vocational Education yashajulikana, lakini tunafanya nini?
Mheshimiwa Naibu Spika, Taasisi zilizokuwa chini ya NACTE na zenyewe zinakwenda zinataka kutoa degree zijiite chuo kikuu; Taasisi zile za chuo kikuu zenyewe nazo zinashuka mpaka chini zinataka kutoa vyeti, sasa ni nini? NACTE kwa mfumo wao wanasema wao ni competency based kwa maana nyingine wanatutengenezea hawa watu wa hands on, wale wataoshughulika practically na wao ndio maana kwao…
MHE. RIZIKI S. MNGWALI: Mheshimiwa Naibu Spika, basi nakushukuru.
Makadirio ya Mapato na Matumizi ya Wizara ya Elimu, Sayansi, Teknolojia na Ufundi kwa Mwaka wa Fedha 2016/2017.
MHE. RIZIKI S. MNGWALI: Mheshimiwa Mwenyekiti, Wizara hii inahitaji kufanya marekebisho ya msingi katika mfumo wetu wa elimu na mafunzo nchini.
Naomba Mheshimiwa Waziri asome kwa makini sana Taarifa ya Kamati ya Kudumu ya Bunge ya Huduma za Jamii, Hotuba ya Kambi ya Upinzani kwa Wizara hii na ripoti ya Profesa Mchome ya mwaka 2013 kufuatia mass failure ya watoto wetu katika mitihani ya Form IV mwaka 2012. Naamini hizi zote zitamsaidia katika kazi nzito iliyo mbele yake.
Mheshimiwa Mwenyekiti, namuomba Mheshimiwa Waziri alipitie upya suala au sakata la TCU na wanafunzi wa Chuo cha St. Joseph. Kwa kiasi kikubwa tatizo liko katika utaratibu ambao Serikali imeuweka. Mabaraza yetu ya NACTE, NECTA na TCU yanatakiwa yafanye kazi zao kwa kuzingatia mipaka yao.
Mheshimiwa Mwenyekiti, kiutaratibu vyuo viilivyo chini ya NACTE vinadahili wanafunzi waliopata minimum ya D nne (4) katika mtihani wa form four kwa kozi ya NTA 4 katika chuo chochote. Wanafunzi waliofukuzwa St. Joseph College wamekidhi hili. Tatizo liko wapi? Kupata diploma watasoma miaka mitatu na wakiendelea mpaka digrii watalazimika kusoma miaka mitano, hili ndilo walilokuwa wanafanya.
Mheshimiwa Mwenyekiti, narudia kusema Mheshimiwa Waziri apitie kwa makini taasisi zilizo chini ya Wizara yake ili kuitendea haki nchi yetu na hasa vijana wetu. Lazima iwepo nidhamu na utaratibu maalum kwa taasisi zetu wakati wanatekeleza majukumu yao. Pamoja na nidhamu, uadilifu ni muhimu zaidi. Vijana wetu wengi wameharibiwa maisha yao au ndoto zao kwa maamuzi ya NECTA kwa miaka mingi na sasa tunashuhudia hili la TCU.
Mheshimiwa Mwenyekiti, naomba kuwasilisha.
Makadirio ya Mapato na Matumizi ya Wizara ya Afya, Maendeleo ya Jamii, Jinsia, Wazee na Watoto kwa Mwaka wa Fedha 2016/2017
MHE. RIZIKI S. MNGWALI: Mheshimiwa Mwenyekiti, ahsante. Nami nianze na ada ya kumshukuru Mwenyezi Mungu muumba mbingu na ardhi ambaye kwa utashi wake ametuchagua mimi na nyote mliomo humu ndani kuwa na afya njema na kuwa hapa kwa wakati huu.
Mheshimiwa Mwenyekiti, nami naomba nichangie kwa kiasi Mwenyezi Mungu atakachoniwezesha kwenye mjadala huu wa Wizara hii muhimu sana. Nianze kwa kuwaombea dua au kuwatakia kheri wale waliopewa jukumu hili na kuwapa nasaha kwamba walichukue hili kama ibada, wanalifanya kumridhisha muumba wao lakini pia wanalifanya kama wajibu wao wa kijamii ambao wamekabidhiwa na wamekabidhiwa kwa sababu wameonekana wanaliweza. Mimi na wengine wengi tunawaombea Mwenyezi Mungu awawezeshe katika kutekeleza jukumu hili. (Makofi)
Mheshimiwa Mwenyekiti, wengi wamechangia nami kila nikifuatilia nazidi kupata wasiwasi. Nikasema labda tuna haja ya kubadili hata hii approach ya kufanya hizi budgeting. Nilikuwa nimesema labda ianzie kule mwanzo kabisa, kuna need ya some sort of brainstorming session ya hawa Mawaziri wetu na watendaji wao wakuu, ile tuliyokuwa tunaita semina elekezi lakini wakae pamoja wakaja na kitu kuna wataalam wanakiita mind map, inakuwa huge thing ambayo inatoa matawi chungu nzima, katikati pale ipo Tanzania halafu kuna hizi Wizara sasa, kila Wizara ipo peke yake inatoa mkia mmoja halafu kila Wizara ina nini.
Mheshimiwa Mwenyekiti, ninachoona hapa tukifanya hili zoezi, mwisho wa yote hayo iwe kwamba, lile jambo linatutengenezea system ambayo itakuwa inafanya kazi in a very integrated way yaani iunganeungane. Isiwe kama sasa hivi nahisi kama vile afya wako wenyewe wakija na bajeti yao inaanza upya, elimu wapo wenyewe wakija hapa na bajeti yao inaanza upya kama yenyewe isolated thing siyo kama party of the whole thing. Nadhani tuna haja ya kufanya hicho na vilevile iendane na periodic assessment. (Makofi)
Mheshimiwa Mwenyekiti, inanisikitisha hii na bahati mbaya ndiyo nimeingia kwa mara ya kwanza, bajeti inakuja hapa halafu tunaambiwa katika maelezo mwaka jana tulipangiwa shilingi bilioni kadhaa, Bunge likaidhinisha shilingi bilioni kadhaa, lakini tulichopewa ni shilingi milioni kadhaa. Halafu mwakani tukija tunaacha yote yale tunaanza upya, mwaka huu tunaomba kadhaa, sasa hivi hatuendi. Lazima tukishajenga hii system inapokuwa na input process, output na feedback, feedback itumiwe tena kama input tunapoanza second round ya ile process. Isiwe kila mwaka kama tunaanza upya mambo ambayo kwa kweli nadhani hayatatufikisha mahali.
Mheshimiwa Mwenyekiti, kwa hiyo, naomba tuliangalie hilo kwa upana zaidi na tuone namna gani tunaifanya hii system yote ifanye kazi kwa pamoja, kwa sababu mwisho wa yote ni Serikali hii moja ambayo ndiyo inatakiwa ihudumie wananchi hawa wa Tanzania. (Makofi)
Mheshimiwa Mwenyekiti, yamesemwa mengi masuala mahsusi nami naomba nianze kwa lile suala la kuwa na mahitaji ya ma-specialist wetu. Niwapongeze kwanza wafadhili wetu, they are really friends in need and they are friends indeed kwa sababu kama wanatusaidia kwenye program kama hizi ambazo Dkt. Othman na timu yake wanafanya sasa hivi katika Kanda mbalimbali za kuhudumia watoto wetu wenye vichwa vikubwa. Kwa kweli ni msaada mkubwa na hawa watumishi wetu pia tunawapongeza na tungependa kuwe na mifano kama hii mingi.
Mheshimiwa Mwenyekiti, wale ma-specialist wetu wa maeneo mbalimbali waje na some sort of a proposal kwamba wanawezaje wakafanya kazi, labda Serikali na wapenzi wetu wengine watusaidie kutafuta funds ili hawa wataalam wetu, ma-specialist watakuwa wana-move. Kwa kweli ni msaada mkubwa sana.
Mheshimiwa Mwenyekiti, imagine watoto hawa wote wabebwe na mama hawa kutoka mikoa mbalimbali wakajazane pale MOI - Muhimbili hali ingekuwa vipi? Tunawapongeza na tunawaombea Mwenyezi Mungu awalipe kwa hayo mnayoyafanya.
Mheshimiwa Mwenyekiti, napenda kuongelea Taasisi ya Saratani Ocean Road. Nimeangalia kwenye bajeti yao kwenye hili book kama ndiyo liko sahihi, kuna zero zero, eneo la preventive and cure, actually hata sehemu ya cure pale kwa Ocean Road kuna zero bajeti. Ukiangalia pia kwenye zero budgeting issue nyingine iliyotajwa ni ya HIV/AIDS na kwenyewe kuna zero, sasa nikasema hii kidogo inaleta wasiwasi.
Mheshimiwa Mwenyekiti, taasisi hii ya saratani ni moja ya maeneo yale very sensitive. Niliwahi kuzungumza na mtu ambaye yeye aliishi Ujerumani akasema Ujerumani ndiyo mabingwa sana wa haya mambo ya saratani. Hata hivyo, kuna marafiki zake walitutembelea, walipokwenda kwenye taasisi yetu ile wakasema hata vile vifaa vyenyewe havifai kufanyia hiyo tiba tunayofanyia sasa hivi. Nikapata wasiwasi kwamba kama hiyo ndiyo taasisi tunayoitegemea countrywide kuhudumia wagonjwa wetu hawa, halafu na bajeti yenyewe inakwenda hivi, kwa kweli ni hali ya hatari sana. (Makofi)
Mheshimiwa Mwenyekiti, kwenye taarifa ya Kamati pia wameeleza vizuri mambo haya. Sidhani kama inaleta maana sana kusema vinahitajika vifaa vya shilingi bilioni sita lakini tumewapa shilingi bilioni mbili. Nina imagine lidude kama X-ray machine kama ni ya shilingi bilioni nne umewapa shilingi mbili sasa wanunue kipande au inakuwa vipi? Kama tumepewa hizi shilingi bilioni mbili mara hii, kwa hiyo tuziweke na je mwakani bei inakuwa ile ile au vipi? Nadhani tunatengeneza environment ambayo tunaji-defeat sisi wenyewe pamoja na kuwa na mipango mingi. (Makofi)
Mheshimiwa Mwenyekiti, naomba kabisa Taasisi ya Saratani iangaliwe upya. Iangaliwe upya pia hata kuwasaidia kujipanga wenyewe namna wanavyotoa huduma. Nimesikia vilio vya wagonjwa au wasindikizaji wao wanasema eti wanaamka alfajiri makwao wanakwenda kusubiria pale kupimwa au kupata huduma na inaweza ikafika saa tatu ya usiku hawajahudumiwa, jamani tuwaangalie hawa wenzetu. Kwa kweli ni hali mbaya na tuwasaidie hawa watendaji wetu wawe kwenye environment ambayo kidogo ni rafiki isijekuwa mwisho wa siku na wao pia tukawa tunawadhuru kwa sababu ya kufanya kazi kwenye mazingira ambayo siyo sahihi. Kwa hiyo, naomba sana taasisi hii iangaliwe. (Makofi)
Mheshimiwa Mwenyekiti, napenda niseme kwa uchache kuhusu ndoa za utotoni. Kwa sababu niliwahi kujiwa siku moja yaani watu wana jambo linawakera kweli kweli, nini mwalimu tukasaidiane, kitu gani kuna ndoa za utotoni. Kwa nini mimi, aah kwa sababu Waislam tumeonekana ndoa ziko nyingi. Nikamwambia kama ndoa Waislam wanafanya ndiyo ibada kwa sababu ndoa ni nusu ya dini yao lakini ni sunna. Sasa nikasema kama ni Waislam hawatokimbilia kwanza kwenye ndoa watakimbilia kwenye elimu kwa sababu elimu ni faradhi yaani jambo la lazima, sasa wanapataje matatizo haya Waislam? (Makofi)
Mheshimiwa Mwenyekiti, lakini tatizo linarudi pale pale kwamba kila kitu tunachukua in isolation. Kama tungekuwa na mfumo ambao watoto wetu watasoma pamoja na wasichana wetu mpaka form four, a minimum atakuwa tayari ana miaka 17 akija kuolewa mwakani ana miaka 18 mpaka akipata ujauzito ana miaka 19 ndiyo amewahi huyo. Sasa tutazungumza lini haya mambo ya ndoa za utotoni. Kwa hiyo, hili jambo linakuja kwa sababu approach na mambo yetu tunafanya kwa namna ambayo siyo.
Mheshimiwa Mwenyekiti, kuna waliowahi kusema hapa, tutengeneze mifumo ambayo watoto wetu wote watapata hizi huduma za lazima katika ule umri wao na tunawakuza hivi watakapofikia mahali wanapoanza utu uzima ndiyo haya majukumu mengine ya kiutu uzima na wao yanaendana nao.
Mheshimiwa Mwenyekiti, kwa hiyo, siyo suala tu kwamba kuna ndoa za utotoni lakini naona zaidi tatizo ni mimba za utotoni kwa sababu nilikwenda Muhimbili siku moja, Manesi tena wanawachekea hasa, wanasema wapisheni hao chekechea, nawauliza chekechea ni akina nani? Wasichana wale ambao wamejifungua wote wapo kwenye wodi, watoto wao wako huko chini sijui kwenye incubators lakini majority of them wala hawakuolewa. Kwa hiyo, tatizo ni mimba hizi na wala siyo ndoa. (Makofi)
Mheshimiwa Mwenyekiti, pia twende mbali zaidi tu-define huyo mtoto ni nani kwa umri wake ambao sikuona humu kwenye kitabu cha Mheshimiwa Waziri. Tukimsema huyo mtoto ni nani, halafu tujipange sasa kuhakikisha huyu mtoto tuliyem-define tunamuwekea mazingira mpaka amalize utoto wake.
Mheshimiwa Mwenyekiti, nakushukuru.
Makadirio ya Matumizi ya Wizara ya Habari, Utamaduni, Sanaa na Michezo kwa Mwaka wa Fedha 2016/2017
MHE. RIZIKI S. MNGWALI: Mheshimiwa Mwenyekiti, vituo vya televisheni hasa Clouds, vinaonesha miziki ambayo haiendani kabisa na mila na utamaduni wetu. Wasanii hucheza miondoko isiyofaa. Pia mavazi ya wasanii wanawake (wanenguaji) na hata baadhi ya waimbaji yamekithiri kwa utovu wa maadili na vigezo vya mila zetu.
Mheshimiwa Mwenyekiti, nashauri Kamati ya Maudhui ya TCRA iwajibike ipasavyo. Inasikitisha sana kuona wasanii wakiwa uchi (wengine wakiwa na nguo za ndani tu) wakioneshwa na televisheni zetu, tena muda wa mchana.
Mheshimiwa Mwenyekiti, Wizara na TCRA ni lazima wawajibike ipasavyo haraka iwezekanavyo.
Makadirio ya Mapato na Matumizi ya Serikali kwa Mwaka wa Fedha 20 16/2017 - Ofisi ya Rais, TAMISEMI, Utumishi na Utawala Bora
MHE. RIZIKI S. MNGWALI: Bismillah Rahman Raheem, Mheshimiwa Mwenyekiti, nakushukuru kwa kunipa nafasi, nianze kwa kumshukuru Mwenyezi Mungu, muumba mbingu na ardhi, aliyenijalia mimi na sote tuliomo humu ndani uzima na tukawa hapa leo, kwa matashi yake tu na siyo kwa ujanja wa yeyote katika sisi.
Mheshimiwa Mwenyekiti, naomba pia nishiriki kidogo kuchangia katika mada ambazo ziko mbele yetu hapa. Nianze kwa nasaha, nafanya hivi kwa sababu kuna wenzangu kadhaa walipokuwa wakichangia wameonesha kama kukata tamaa; kwamba tunasema tu Mheshimiwa Mtolea mpaka akasema it is boring kusema hilo hilo, kweli wana falsafa wengi tu wanatuambia, kufanya jambo lile lile kwa namna ile ile, ukatarajia mambo tofauti kuna tatizo. Lakini mkubwa zaidi kwenye falsafa Mwenyezi Mungu, pia naye anaonya kuhusu hilo, kwa kemeo kubwa kabisa kwamba hao anawaita ni wale ambao wana mioyo hawaelewi kwa mioyo, wana masikio hawasikii kwa masikio hayo, wana macho hawaoni kwa macho hayo, na hilo ndio Mwenyezi Mungu anasema ni dalili na ndiyo njia ya kuangamiza jamii, hebu tusiende huko. (Makofi)
Mheshimiwa Mwenyekiti, sasa na kwa nini tunaendelea kusema, tunaendelea kusema kwa sababu Mwenyezi Mungu huyo huyo, ametuambia kumbusha. Hakika ukumbusho huwafaa wenye kuamini na mimi naamini sote humu ndani tunaamini, kwa itikadi zetu tofauti, kwa sababu tulishika kitabu cha Mwenyezi Mungu, kwa kila mtu kwa imani yake, tukiamini na tukiahidi kwa yule, nguvu hiyo ya juu, kwamba atusaidie kuendesha nchi hii kwa uadilifu na kwa maslahi ya sisi tuliopo na mustakabali wa vizazi vijavyo. (Makofi)
Mheshimiwa Mwenyekiti, sasa naomba nianze pia kwa kusema kwamba katika mambo ambayo hayapendezi ni kufanya haya mambo as formality, budgeting is a very serious process activity kwenye nchi jamani, kupanga ni kuchagua. Sasa tunafanya bajeti gani hapa ya kuigiza igiza tu, tunapitisha pitisha tu, hata tukisema hili halijakaa sawa twende tu, amesema mdogo wangu Sophia pale, tunakwenda kwa mambo ya kiitikadi za vyama, vyama tutaviacha hapa, siku ya siku utaulizwa wewe na kile kitabu ulichokishika pale na siyo chama chako.
Mheshimiwa Mwenyekiti, mambo mengi siyo halisia humu, kuna takwimu zinatajwa, kuna maelezo yanatolewa yale maelezo tumekuwa tukiyasema, tukiyasoma, tukiyasikia siku zote hakuna kilichobadilika. Kwa nini tuwe ni jamii ya kwenda kwa kauli mbiu na misamiati, mara kasi mpya, mara kasi zaidi, mara hapa kazi tu, tuko pale pale, tubadilike ndugu zangu.
Mheshimiwa Mwenyekiti, naomba niseme elimu inasemwa hapa, elimu bure kila mtu anapiga makofi, kwenye Jimbo langu la Mafia nilipokuwa natembelea shule kadhaa zote zipo kwenye hali taabani. Mwalimu mmoja akaniambia Mheshimiwa sasa tunarudishwa analogue, ametumia term hiyo, akasema sasa kwa hii mnayotuambia elimu bure mmeturudisha analogue, hatuwezi tena kuchapa hata karatasi tuza mtihani wa mwisho wa mwaka. Ule uwezo mmetunyanganya, mmetuletea wanafuzi hatuna mahali pa kuwaweka, walimu wenyewe hatuna mahali pa kukaa, tunasema elimu bure, watu wamependa hawakupenda wafanye nini, hebu tuseme na mioyo yetu katika haya tunayoyafanya. Tusishangilie namba tu, quantity haina maana yoyote. (Makofi)
Mheshimiwa Mwenyekiti, Mafia nilipokuwa na shule moja ya sekondari sikupata division one, sasa hivi kuna shule sita hakuna division one. Tofauti kati ya watoto 39 na watoto 400 haipo, kwa nini tunashangilia hii namba isiyokuwa na maana? Hebu tuende kwenye quality, tusisingizie tu kwamba mbambo yamekaa sawa, mambo hayajakaa sawa na kuna mengi wengine wamesema kuhusu elimu, matatizo yaliyopo, wala sina haja ya kuyarudia kwa sababu muda wenyewe haupo.
Mheshimiwa Mwenyekiti, kuhusu afya, Serikali ya Wilaya ya Mafia ndiyo zahanati ya kijiji cha Kilindoni, na ndiyo kituo cha afya cha kata ya Kilindoni. Maabara yake kwa wakaguzi wa Wizara ya Afya haifai ilikuwa ifungwe, Maabara ya Wilaya ya Mafia, hospitali yake kwa vigezo vya wakaguzi kutoka Wizarani Serikalini kwamba ile ni unqualified kabisa ifungwe. Lakini tunaifunga? Tunao madaktari? Hatuna x-ray sasa hivi, hatuna ultra-sound. Kibinadamu tunasema tulimpoteza mtu kwa sababu hiyo tu. Alipata ajali ya kugongwa na pikipiki, ikashindikana kumfanyia x-ray, usafiri Mafia hakuna, ndege hizo tunazosifia na airport sijui ni wale private wanaleta watalii wao basi, mpaka alipopata ndege siku ya pili amekata roho kabla hata hajafika Kilwa kwa sababu ndege ilikuwa inapita Kilwa kabla ya kuja Dar es Salaam. It is a Coastal Air wanapeleka watalii wao kwanza, kabla ya kutoa huduma kwa Watanzania. Jamani hii ndio hali ambayo tunakwenda nayo, tunashangilia humu, haifai. (Makofi)
Mheshimiwa Mwenyekiti, niliwahi kusema wakati fulani, kuna zahanati ambayo inafanya kazi ya kituo cha afya, mbaya zaidi anayetusaidia pale ni Medical Attendant, is not even a Medical Officer, au ni nurse not even a nurse, a Medical Attendant. Halafu mwenyewe huyo anamuona mgonjwa, akimaliza ile karatasi yake pale anaenda kumpima maabara, akishamaliza yeye anasoma yale matokeo aliyoyapima, halafu yeye anamuandikia dawa huyu, nimesema hapa miezi miwili iliyopita.
Mheshimiwa Mwenyekiti, hii ni nchi gani, hii ni Serikali gani isiyokuwa na huruma na watu. Hapa halafu tunazungumzia utawala bora, utawala bora gani ambao una watumishi ambao ni very insensitive, ina watumishi na watendaji na viongozi ambao wanagawa jamii kimaeneo. Sisi watu wa pembezoni tutaendelea kuwa wa pembezoni, inagawa watu kijinsi wanawake waendelee kufa tu kwa sababu afterall ni 400 tu, kiitikadi na kidini, kwa nini tunakuwa na nchi ya namna hii, utawala gani huu usiofuata sheria, usiojali haki za binadamu? (Makofi)
Mheshimiwa Mwenyekiti, suala la Mashekhe limesemwa siyo leo, siyo jana, wala siyo juzi, kosa lao nini, hatuambiwi. Sijui kama nitauruhusu mshahara wa mdogo wangu kaa vizuri tu, tutaelezana vizuri. Tunaambiwa kuna memorandum of understanding, waislam wamelalamika jamani wamepewa upande mmoja tu, sisi hatuna hatupewi majibu, tunafanyiwa kejeli. Waislam walilalamika pia kuhusu NECTA, kwamba hawakuwa na imani na Mtendaji Mkuu pale, ikaundwa Kamati kufanya uchunguzi, hatukuambiwa matokeo yake lakini mtu huyo huyo amekwenda nafasi ya juu zaidi na mbaya katika eneo lile la elimu.
Mheshimiwa Mwenyekiti, mnataka waislam wasimame wapi, waielewe vipi Serikali hii, sipendi kuzungumza maneno yanayoonesha division, lakini is a very serious thing, ukiwa na Serikali ambayo ni very sensitive, ukiwa na watendaji ambao in very sensitive, hiyo tunajichimbia shimo jamani, tutaangamia na binadamu akifikishwa pahala ambako he has got nothing to lose ila roho yake wala haoni hata hiyo thamani ya roho. Roho ina thamani kama itaishi maisha ambayo ni quality, lakini roho ambayo inaishi maisha ya kubangaiza, maji hajui, kula yake hajui, vaa haijui, nyumba anayokaa haielewi hayo siyo maisha ndugu zangu tutumie budgeting process seriously, tupange mambo kwa ajili ya jamii yetu, tuweke vitu vyenye kueleweka.
Mheshimiwa Mwenyekiti, mwisho kabisa muache Mafia kuendelea kuifanya sehemu ya pembezoni, hivi kweli mnanipangia DAS Office budget ya usafiri in country laki nne. Tumelia mara ngapi jamani msitumie kigezo cha watu tu, tumieni geographical factors pia. Kumsafirisha mtumishi kutoka Mafia afike headquarter ya Mkoa wa Kibaha, ni ghali kuliko kumsafirisha mtumishi kutoka Kinondoni akaenda Morogoro, sasa nawaambia kama mnaona laki nne zenu ni nyingi sana, au kama watumishi wa Mafia hawaitaji maslahi mazuri, pesa yenu bakini nayo, nitatoa pesa mara nane yake, hiyo mliyopanga ninyi nitatoa quarterly kwa ajili ya kuiwezesha Halmashauri yangu ifanye kazi, hata hili jamani hebu tuhurumieni. (Makofi)
Mheshimiwa Mwenyekiti, kuna mambo mengi mahsusi ambayo ningeweza kuyachangia lakini nina wasiwasi sana na suala la muda. Watumishi sasa hivi sijui hii by-law imetoka wapi, kwa nini hii TAMISEMI Head Office isiwe ndiyo mwajiriwa wale watumishi, walimu, watumishi wa afya na wengine, badala ya kuiweka Halmashauri ambazo baadae zinanyanyasa watu. Mwalimu amekaa kituoni miaka kumi, anaambiwa huondoki mpaka ulete mbadala, yaani mwajiriwa akatafute mwajiriwa mwenzie akamlete Mafia, kama yeye anapaogopa yule mwingine atakujaje? Hebu jamani tuwe na utaratibu.
MWENYEKITI: Mheshimiwa muda wako umekwisha.
MHE. RIZIKI S. MNGWALI: Mheshimiwa Mwenyekiti nakushukuru, ahsante sana.
Makadirio ya Mapato na Matumizi ya Wizara ya Ardhi, Nyumba na Maendeleo ya Makazi kwa Mwaka wa Fedha 2016/2017
MHE. RIZIKI S. MNGWALI: Mheshimiwa Mwenyekiti, nakushukuru kwa kunipa fursa nami niweze kuchangia kidogo kwenye Wizara hii. Nianze kumshukuru Mwenyezi Mungu muumba mbingu na ardhi, aliyenijaalia mimi na ninyi wote kuwa na afya njema na kuwemo humu.
Mheshimiwa Mwenyekiti, nina machache vilevile ya kuchangia kama wenzangu wengi walivyosema, labda nami nianze nalo hilo hilo kwamba, pamoja na makandokando yake yote kaka yangu Mheshimiwa Lukuvi, lakini naona hii Wizara anaiweza. (Makofi)
Mheshimiwa Mwenyekiti, niseme kwa yale yaliyosemwa na hotuba ya Kambi ya Upinzani kwamba tunachohitaji ni system, lazima uwepo mfumo! Siyo tu kama alivyosema Mheshimiwa Yusuph kwamba Mheshimiwa Lukuvi yeye ni binadamu, lakini pia kawekwa na binadamu. Nani anajua kwamba atakaa hapo miaka yote mitano? Anaweza akahamishwa kesho kutwa. Je, akihamishwa wakati yuko katikati ya hii mikakati yake, tutafanyaje? (Makofi)
Mheshimiwa Mwenyekiti, sasa nisisitize hilo kwamba tunahitaji mfumo na huu mfumo sijui unatoka wapi! Usidhani Waziri mwenyewe anaweza akasema mfumo nimeutengeneza huu na utafuatwa na wengine wanaokuja, kwa sababu historia haituoneshi hivyo, imekuwa kila awamu ikija, inakuja na misamiati yake na taratibu zake na mambo yake na mbaya zaidi ni kama vile inafumua lote lililokuwa kabla ya hapo.
Mheshimiwa Mwenyekiti, lingine ninalotaka kusema, limesemwa pia na wachangiaji wengine kadhaa kuhusu masuala ya mipango Miji. Taratibu, akili ya mwanadamu iliyo sawa huwa anarudia lile lililokaa sawa, wenye lugha yao wanasema kuna success stories. Sasa unapokuja kufanya mambo, unafuata zile success stories.
Mheshimiwa Mwenyekiti, watu wameimba sana hapa kuhusu Kigamboni Development Agency, mpaka mwanafunzi wangu Mheshimiwa Mary Mwanjelwa akasema this is a non starter, yaani hakuna pa kuanza, hakuna pa kuelekea. Hivi tuliigiza nini tukaweka ile?
Mheshimiwa Mwenyekiti, CDA ime-fail for more than 40 years. Miaka 40 CDA haijulikani kama inatambaa au imekaa kitako au inasimama dede wanasema, lakini bado tukaanzisha mamlaka nyingine kwenye eneo dogo halafu na hotuba zote zimesema mpaka ya Kamati kwamba mmeanzisha dude halifanyi kazi.
Mheshimiwa Mwenyekiti, pesa hiyo hiyo ndogo iliyopo tunasema tunabana matumizi, tunapeleka kule kule; pesa inatumika hakuna productivity. Sasa sijui ndiyo siasa safi na uongozi bora! Sijui, lakini kuna kasoro kubwa katika haya. Tunahitaji kujiangalia kwa kina na tuseme hasa na tuamue tunataka nini kwenda mbele? (Makofi)
Mheshimiwa Mwenyekiti, toka nimeanza kuja hapa Dodoma Bungeni kila nikitoka kichwa changu huwa kinapata wasiwasi na mpaka juzi nadhani, sikumbuki nilikuwa na nani, nikamwuliza hivi hili jengo la Bunge kuwekwa hapa, nani aliamua? Hii ndiyo barabara!
Mheshimiwa Mwenyekiti, unajua kile kikao cha kwanza nilipofika, nimekaa pale nje getini, nikaona mabasi yanapita yanafuatana. Nikasema haya mabasi yanakwenda wapi? Wakasema hii ndiyo barabara kuu, ndiyo hiyo ulipotokea Dar es Salaam, ndiyo huko inakwenda stand hapo. Naambiwa na jengo la Bunge liko hapa. Kwa nini liliwekwa eneo kama hili? Sasa nikauliza, wana mipango ya kuhamisha watu wa huku au wana mipango ya kuhamisha hili lipelekwe huko mbele ya safari? Jamani, tunafanyaje mambo kama haya? Tunapangaje? Hivi kweli wanaoitwa wapangaji, hawa watu wanaotupangia haya nao wamesoma? (Makofi)
Mheshimiwa Mwenyekiti, kuna siku baba mkwe wangu aliniuliza, akaniambia wewe mama ulikwenda kusoma Marekani, umesoma umefaulu kweli au? Kwa sababu anachosema yeye kwamba, tukisharudi huku na degree za huko huko, bado tunawaita wale wataalam tuliosoma nao kule kuja kutusaidia huku. Sisi wenyewe hatuwezi. Kuna tatizo hapa, halafu watu tunakaa tu kama vile mambo yamekaa sawa. Jamani mambo haya hayajakaa sawa. Bado kunahitajika kazi ya kina.
Mheshimiwa Mwenyekiti, mimi sijui, kwa sababu hatujaingia huko na wala hamtushirikishi kwenye mambo yenu, tunaona tu vision na misamiati ya hapa kazi, ya kasi zaidi, kasi mpya lakini tunabaki pale pale. Sijui tunahitaji kufanya nini, lakini ilikuwa vizuri tu mngekuwa waadilifu 2015 mngetupisha kwa sababu naamini UKAWA tulifanya performance nzuri sana na hii ingekwenda vizuri kabisa. (Makofi/Kicheko)
Mheshimiwa Mwenyekiti, kuna lingine ambalo limegusa suala mahususi kuhusu Jimbo langu la Mafia. Naishukuru Serikali na Wizara hii kwa kwenda kutusaidia angalau shamba moja kati ya mawili ambayo Wilaya ya Mafia tulikuwa na migogoro nayo. Mafia jamani ni ndogo, anapokuwepo mwekezaji sijui au mmiliki mwenyewe wa shamba pori hili la ekari karibu 4,000 na kitu kwa miaka tu linakaa hivi hivi, wananchi wanakuwa hawana mahali; sasa angalau mmetusaidia kwenda na nimeona kwenye taarifa humu kwamba shamba lile limerudishwa kwa wananchi. (Makofi)
Mheshimiwa Mwenyekiti, ombi langu, Mheshimiwa Waziri atusaidie uhamisho huu ukamilike. Kwa sababu tunapozungumza sasa hivi, huyo mwenye nalo ameshatushtaki, kwa hiyo, tuna kesi na kwa bahati mbaya ni kesi ambayo inabidi tuje kuisemea Dar es Salaam na kwa bahati mbaya Mafia hatusafiri ila kwa ndege kwa sababu hatuna meli ya kuaminika. Ndiyo pale nikagomba sana kuhusu sh. 400,000/= mlizotupangia TAMISEMI kama usafiri, kwa sababu ile ni safari moja tu na nusu kwa sababu ndege sisi tunalipa return kwa 350,000. Sasa ni wazi kabisa hii kesi sisi itatushinda. Kwa hiyo, naomba Mheshimiwa Waziri achukulie hii kama special case ili jambo hili liishe haraka iwezekanavyo. (Makofi)
Mheshimiwa Mwenyekiti, nyongeza katika hilo, liishe pia kwa kutuwekea mipaka ya vijiji vyote vitano vinavyozunguka pale, kwa sababu nimeona kwenye hotuba humu ya Mheshimiwa Waziri, amesema ni vijiji vitatu, sasa pia sivijui ni vijiji gani. Lile shamba la Tumaini linagusa Vijiji vya Jojo, Kirongwe, Baleni, Gonge na Kithinge. Sasa sijui vitatu vipi vimepimwa na viwili vipi vimebaki, lakini ingekuwa ni vizuri zaidi hili tukalikamilisha liishe.
Mheshimiwa Mwenyekiti, kwa namna hiyo pia ndiyo itakuwa mwendo mzuri sasa wa kushughulikia masuala, tusiwe tunafanya hii nusu nusu; tunagusa, halafu tunaacha halijakamilika, tunaliachia katikati. Kwa hiyo, naomba tena kwa msisitizo kabisa, suala hili likamilike kwa haraka iwezekanavyo. (Makofi)
Mheshimiwa Mwenyekiti, la mwisho, naomba nizungumze kidogo kuhusu masuala ya huduma ya upimwaji ardhi. Sijui kwa nini niliposoma kwenye hotuba ya Mheshimiwa Waziri naona hata hao wahitimu kwenye fani hii ni wachache. Najiuliza ni kwa nini? Sikuona, labda kama ipo, wahitimu wa Chuo Kikuu cha Ardhi, sikuona. Nimeona Chuo cha Morogoro na Tabora nadhani. Ni wachache mno! Hawa watu wanahitajika, tatizo ni nini? Hatuwafundishi. Vyuo hivi havina miundombinu ya kutosha kusomesha watu wengi au ni nini hasa tatizo?
Mheshimiwa Mwenyekiti, pia lingine niulize, hivi Serikali inashindwaje kubeba jukumu la kutoa huduma hii? Tatizo ni nini mpaka tunaletewa sasa wapimaji binafsi ambao nao wanakuja na masharti magumu sana, wananchi wanashindwa? Utaambiwa shamba lako kama ni ekari tatu, watakwambia sijui watakutumia heka ngapi uwape na wao sehemu ama wanakutajia pesa nyingi na wananchi wanashindwa. Nilidhani hii ni huduma ya msingi kabisa Serikali ibebe na ifanye kwa taratibu kabisa. Kwani Serikali inashindwa nini kusema mwaka huu tunapima labda mikoa miwili, mwaka ujao mikoa mengine! Kwani nchi yenyewe ni kubwa ya kiasi gani Mheshimiwa Waziri? (Makofi)
Mheshimiwa Mwenyekiti, sasa naomba sana suala hili la ardhi hebu lishughulikiwe kama walivyosema wengi kwamba ardhi ndiyo kila kitu. Tunahitaji ardhi tuwekeze, tunahitaji ardhi tuishi tu humo kwenye majumba yetu na mambo mengine yote yanahitaji ardhi.
Mheshimiwa Mwenyekiti, nakushukuru. Naomba tu nami nimalizie kwa kusema tena kwamba, naunga mkono hotuba ya Kambi ya Upinzani kwa sababu imeonesha reality na tuifuate. Ahsante sana.
Makadirio ya Mapato na Matumizi ya Wizara ya Mambo ya Nje na Ushirikiano wa Afrika Mashariki kwa Mwaka wa Fedha 2016/2017
MHE. RIZIKI S. MNGWALI: Mheshimiwa Mwenyekiti, Wizara hii ni miongoni mwa Wizara zenye umuhimu wa kipekee kwa nchi yetu. Mafanikio ya utendaji kazi wa nchi hii unategemea uwezeshwaji katika rasilimali zote (rasilimali watu na rasilimali fedha). Tabia iliyozoeleka ya Hazina kutoa pesa iliyoidhinishwa na Bunge kwa Wizara zetu ikiwemo hii ya Mambo ya Nje imekuwa kikwazo kikubwa kwa watendaji wa Wizara yetu. Ifike wakati sasa Bunge liheshimiwe kwa kutekeleza maamuzi/maelekezo yake na Wizara zetu zitendewe haki kwa kupewa bajeti walizoidhinishiwa na Bunge lako Tukufu.
Mheshimiwa Mwenyekiti, kwa kuwa rasilimali watu yenye sifa stahiki ni muhimu sana kwa utekelezaji wa majukumu ya Wizara hii muhimu, Serikali inabidi iweke mkazo wa kipekee kuandaa Mabalozi wetu wanaotuwakilisha nje ya nchi na watendaji wa Wizara. Lazima foreign service officers wapewe mafunzo maalum ya muda mrefu (angalau mwaka mmoja) ili kupata vyote, Regional and functional specializations kwa watendaji wetu.
Mheshimiwa Mwenyekiti, Regional specialization ni lazima ijumuishe mafunzo ya lugha kuu ya eneo (region) husika. Kwa mfano, Watendaji wetu kwa Kurugenzi ya Mashariki ya Kati (Middle East and North Africa) ni lazima wawe na umahiri wa lugha ya Kiarabu. Kurugenzi ya Ulaya wajue Kifaransa na Ki-Spanish na kadhalika.
Mheshimiwa Mwenyekiti, ni muhimu Wizara hii pia itoe umuhimu wa kipekee kwa Chuo cha Diplomasia ili kiwe na hadhi stahiki. Kwa sasa Chuo kiko katika hali mbaya, miundombinu yake kwa kweli hairidhishi, lakini hata Walimu wa Chuo cha Diplomasia hawapatiwi mafunzo stahiki ya kuwajengea uwezo kwa kuandaa watendaji wa Wizara hii. Kozi fupi nje ya nchi kwa Walimu wa Chuo hiki ni muhimu sana ili kuwajengea uwezo katika kutekeleza majukumu yao.
Mheshimiwa Mwenyekiti, katika harakati/jitihada za kubadili hali ya Chuo cha Diplomasia iliwahi kuundwa Tume ya Profesa Ishumi iliyojumuisha Wataalam mahiri wakiwemo Profesa Daudi Mukangara. Ni muhimu taarifa ya Tume hii ifanyiwe kazi. Kuwa na Wakuu wa Chuo wenye sifa bila ya kufanyia kazi masuala mengine muhimu haitoshi.
Mheshimiwa Mwenyekiti, ni jambo muhimu sasa Wizara ibadili utendaji kazi wake na utoaji taarifa zake za kila mwaka ikiwemo Hotuba zake za Bajeti za kila Mwaka. Wizara isitoe descriptive report tu, ni lazima kutoa taarifa zinazoonesha kuwa Wizara ilikuwa na malengo yanayopimika (measurable goals/objective). Hili liwe pia kwa Balozi zetu.
Mheshimiwa Mwenyekiti, ni lazima Balozi zetu zipewe malengo maalum ya kuyafikia na malengo hayo yazingatie maeneo waliko kulingana na maeneo/nchi wanazotarajia kupata wawekezaji, watalii na kadhalika. Kwa mfano, malengo ya Wizara kwa mwaka ujao wa fedha hasa Kifungu cha 193 (i, ii, iii na iv) yangeweza kuboreshwa na kutaja vigezo mahususi.
Mapendekezo ya Mpango wa Maendeleo wa Taifa Unaokusudiwa Kutekelezwa na Serikali pamoja na Mwongozo wa Kuandaa Mpango na Bajeti ya Serikali kwa mwaka wa Fedha 2017/2018
MHE. RIZIKI S. MNGWALI: Mheshimiwa Mwenyekiti, nakushukuru kwa kunipa fursa. Nianze kwa kumshukuru Mwenyezi Mungu muumba wa mbingu na ardhi aliyetujaalia sisi sote uzima na afya na akatupa upendeleo maalum kutuweka kwenye jengo hili tujadili kwa niaba ya Watanzania mamilioni kile ambacho kina mustakabali mwema kwa nchi yetu.
Mheshimiwa Mwenyekiti, niruhusu nisome tafsiri ya maandiko matakatifu kutoka kwenye kitabu wanachofuata Waislamu cha Qurani na kiongozi wao Mtume Muhammad (SAW). Kuna hizi aya mbili, moja wapo nakumbuka nilishawahi kuisema hapa lakini nitairudia tena, ya kwanza iko katika Sura inaitwa Sura Hajj ni aya 46 ambayo inasema; “Hivi hawatembei katika ardhi, wakawa nyoyo ambazo wanafahamu kwa nyoyo hizo? Au masikio wakasikia kwa masikio hayo? Kwa hakika yanayopufua si macho bali ni nyoyo zilizomo ndani ya vifua.”
Mheshimiwa Mwenyekiti, halafu kuna aya nyingine iko kwenye Sura Araf na ni aya ya 179 hii inasema; “Hakika tumeumba moto wa Jehanum kwa ajili ya watu wengi na majini pia kwa sababu...” wataalam wanasema pale kiunganishi “...kwa sababu wana nyoyo lakini hawafahamu kwa nyoyo hizo, wana macho lakini hawaoni kwa macho hayo, wana masikio lakini hawasikii kwa masikio hayo, hao ni sawasawa na wanyama bali wao ni wapotevu zaidi kuliko wanyama kwa sababu hao ni wenye kughafilika.” Hadithi ya Mtume (SAW) ikasema; “mapambano yaliyo bora zaidi ni neno la haki mbele ya mtawala jeuri.” (Makofi)
Mheshimiwa Mwenyekiti, huyu mtawala ana ngazi, tunaweza kumzungumzia Rais, mkuu wa utawala wa muhimili mmoja naweza kuwa Spika na wasaidizi wake muhimili mwingine, anaweza kuwa Jaji Mkuu na wengine wanaomsaidia. Lakini pia kwenye ngazi za Mawaziri na wote ambao kwa pamoja wanatengeneza utawala. Katika wazungumzaji mmoja jana alisema; “Aah! nina wasiwasi kama vile hatuelewi tunachotakiwa kufanya kwa sababu kila anyesimama analalamika,” hatulalamiki, ndiyo tunachangia! Na ile inakuja kwa sababu ya hali halisi. Tulisema mwaka huu huu tukipitisha, tukijadili bajeti kwamba jamani mbona hapaoneshi kwamba kuna integrated system ya haya tunayo yajadili? Wa viwanda akisimama anaruka ruka, anachachatika, hatuoni viwanda! Akisimama wa Miundombinu na Maji utadhani maji yatatoka kesho kwenye mfereji wanasema jamaa zangu, hakuna kitu! Akisimama wa usafiri ATC imefufuliwa, Bombardier zimenunuliwa, ziko wapi? (Makofi)
Mheshimiwa Mwenyekiti, nilikuwa Mafia siku chache kabla ya kuanza vikao vya Kamati nikawapigia simu watoto wangu nyumbani hebu harakisheni ATC mkanifanyie booking ndege ya Dodoma. Wakaniambia mama hazijaanza kwenda! Aaah! Mimi nilidhani ndiyo ingekuwa kituo cha mwanzo hapa! Wateja tupo wengi wa uhakika, haipo. Lakini hii Mpango unasema tena kufufua ATC watu wanapiga makofi, watu wanashangilia, jamani hebu tuone kwa nyoyo zetu kwa sababu ni hizi nyoyo ndiyo zilisimama pale zikaapa. Kila mmoja wetu na katika kiapo kile tunaweka ahadi na huyo mwenye mamlaka zaidi na pia ndiyo tunakubali kwamba hayo mamlaka yapo. (Makofi)
Mheshimiwa Mwenyekiti, naomba sana kupitia kwako hebu tuzingatie ile sala tunayoomba hapa kila asubuhi, lakini pia kupitia kwako hebu jengeni mazingira ya kuwa tunamkumbuka Mwenyezi Mungu kila wakati, labda itatujengea hofu na kusema kweli tuna dhima kubwa hapa ndani ya jengo hili, isiwe ushabiki tu! Tunasema jamani haya mambo yako so broad! Yaani ni mapana kiasi kwamba inasikitisha hata kusoma, alisema msemaji hapa kwamba huu ni mwaka wa pili na ni mwaka mmoja, kulikuwa na mwaka kabla yake.
Mheshimiwa Mwenyekiti, laiti tungepata assessment ya mwaka ule japo miezi michache tu ile ndiyo ikawa msingi sasa wa kufanya huu mwaka huu, humu background information nadhani kuna majedwali mengi hapa ukurasa wa 18 mpaka 24; hivi unapozungumzia mpango wa mwaka mmoja tu mwaka wenyewe ni 2017/2018 unapotoa data za mwaka 2013 ambazo wala hazisaidi hata ule Mpango wenyewe wa miaka mitano ambao mkubwa ndiyo ukatolewa huu mdogo. Sasa nikasema huu ni mpango wa mwaka huu au ni nini na tatizo ni nini? Ndiyo hiyo copy and paste au ni kwamba taarifa tu ilimradi buku lijae iletwe? (Makofi)
Mheshimiwa Mweyekiti, nadhani hatutendei haki, tuletewe mpango ambao ni mahsusi na niliposema hapa kikao kilichopita kwamba mbona hamna kile wanachoitwa wataalam measurable targets yaani tukiangalia hapa tunasema hapa tumesema mwaka huu tutatoka point moja twende point mbili. Niliguswa zaidi wakati ule na suala la afya na nikasema mahsusi suala la vifo vya akina mama linalotokana na uzazi, wakati ule kulitokewa na figure pale, sijui 400, kati ya watu 100,000, nikawauliza jamani sasa kwa mwaka huo mmoja mmepanga kitu gani hapa? Mbona ni namba tu ambayo haina mwelekeo wowote.
Mheshimiwa Mwenyekiti, aliposimama mjibu hoja, akasema jamani kweli hamna humo tena kwa ile sauti yake kama vile kaonewa au mtu anasema uongo, sasa mara hii ndio limekuja broad kabisa, katika ukurasa 54 mpaka 55 kipengele 6.4.2 afya na ustawi wa jamii wanasema kupunguza vifo vya akina mama vinavyotokana na uzazi basi mara hii hata namba hamna.
Mheshimiwa Mwenyekiti, vifo vyenyewe peke yake viko aina chugu nzima hivyo vifo vya uzazi viko aina chungu nzima, kwa mwaka huu ni vifo gani mnavitarajia kuvifanyia kazi, na kutoka vingapi mpaka vingapi huu mwaka mmoja tu, mbona haya mambo yanakuwa hivi jamani halafu mnasema tunapanga na kuna wanaosema maneno wanasema if you fail to plan, you plan to fail. Tukishindwa kupanga ina maana tunapanga kufeli au kushindwa, hivi kweli Taifa hili tunakaa watu mamia humo tumeacha mambo mengine yote kuja kujadili hili, jamani hebu tuitendee haki nchi hii, hebu tuwatendee haki wananchi wetu.
Mheshimiwa Mwenyekiti, mpango huu haukubali kwamba hali ya uchumi umeshuka jamani kwa ukweli wa dhati ya mioyo yenu hivi kweli Watanzania wangapi sasa hivi wana purchasing power ambayo inafanana kidogo tu na ile ya mwaka jana, yaani ule uwezo tu wa kumiliki yeye maisha yake mwenyewe kwa kile kipato anachokipata kuanzia mama ntilie mpaka maprofesa wa chuo kikuu, ni wangapi kweli purchasing power yao ni kweli inawawezesha hawa kuishi maisha ya kuaminika au maisha angalau kidogo yanampa mtu ahueni, akasema nina mshahara, nina kazi, nina kibarua, nina kipato cha kuaminika. Tunafanya uigizaji sekta isiyo rasmi kila mtu ajiajiri, sekta isiyo rasmi inajengwa na sekta iliyo rasmi. Viwanda vinaeleweka, wafanyakazi idadi fulani inaeleweka, mshahara wao unaeleweka kwa hiyo tunajua kiasi fulani cha pesa kitaingia kwenye mzunguko. (Makofi)
Mheshimiwa Mwenyekiti, hatuweki mambo tu hivi hivi, na ndio maana hata huu mpango wenyewe wote ukasimama wanasema wasemaji matofali ya barafu ambayo wala hayajengi nyumba.
Mheshimiwa Mwenyekiti, miongoni mwa mambo yanayotajwa kwamba ni msingi ambao mpango huu umesimamia ni amani, usalama, utulivu ndani ya nchi kweli. Nchi hii ina amani? Wataalam wa amani wanasema peace is not the absence of war yaani kukosekana vita sio kwamba mna amani, lazima kuwepo na mifumo mizuri ya kijamii ambayo ina mhakikishia kila mtu haki yake inampa utulivu, inamhakikishia maisha yake ya kila siku, nani nchi hii leo hii, Mbunge hana uhakika kama nikitoka hapa Dodoma nitafika Dar es Salaam bila kukamatwa na askari, nitadaiwa pesa isiyokuwa na mbele wala nyuma.
MWENYEKITI: Ahsante.
Mapendekezo ya Mpango wa Maendeleo wa Taifa Unaokusudiwa Kutekelezwa na Serikali Pamoja na Mwongozo wa Kuandaa Mpango wa Bajeti ya Serikali kwa Mwaka wa Fedha 2017/2018
MHE. RIZIKI S. MNGWALI: Mheshimiwa Naibu Spika, nianze kwa kushukuru kuwa nimepata nafasi ya kuchangia kwa kuzungumza kuhusu hoja hii jana tarehe 2 Novemba, 2016.
Mheshimiwa Naibu Spika, tatizo la kuwa na mpango wenye malengo mapana yasiyopimika limejitokeza tena katika Mpango wa 2017/2018 kama ilivyokuwa kwa mpango wa 2016/2017. Inasikitisha sana kuona kuwa Serikali inadhani inajua kila kitu na kwamba inachokisema na inachoandaa ni sahihi. Tunapochangia hoja za Serikali, nia huwa ni kuboresha hoja husika kwa maslahi ya nchi yetu na si vinginevyo.
Mheshimiwa Naibu Spika, vilevile tatizo la kukosekana utengamano (integration) wa Wizara mbalimbali linaonekana tena katika mapendekezo ya Mpango wa Maendeleo wa Mwaka 2017/2018, kama ulivyokuwa kwa ule uliotangulia. Hili ni tatizo kubwa kwani ndicho chanzo cha kuwa na mipango isiyotekelezeka na bajeti isiyowezeshwa. Vipaumbele vinakuwa vingi mno kutekelezeka katika mwaka mmoja na hata kwa miaka mitano.
Mheshimiwa Naibu Spika, huu Mpango unarudia kusema kuwa miongoni mwa misingi inayoisimamia na kuendelea kuidumisha ni amani, usalama, utulivu na utengamano wa ndani wakati ukweli ni kuwa yote hayo hayapo. Serikali ya Awamu ya Tano inatumia mabavu na vitisho kukandamiza mfumo wa Vyama Vingi na demokrasia iliyojengeka nchini kwa miongo miwili sasa. Vyama vya Upinzani viko katika mazingira magumu sana na mara nyingi inatokea misuguano isiyo na lazima na vyombo vya dola.
Mheshimiwa Naibu Spika, ni ukweli kuwa Serikali haioneshi kuwa na utashi wa kujenga utengamano kati ya Tanzania Bara na Zanzibar. Tatizo la kuvurugwa kwa Uchaguzi Mkuu wa 2015 na kesi ya Mashehe wa Zanzibar walioko mahabusu ya Tanzania Bara ni vielelezo tosha vya hali hiyo. Kilichojitokeza kwa suala la Mashehe ni kuwa Tanzania Bara inatumika kama Guantanamo ya Zanzibar.
Mheshimiwa Naibu Spika, Kiongozi Mwandamizi wa Serikali ya Mapinduzi Zanzibar alisikika akisema hadharani kuwa wataoleta fujo Zanzibar watapelekwa bara kama wenzao akina Farid waka…
Mheshimiwa Naibu Spika, katika hali kama hii, huwezi kusema nchi ina amani, amani ni neno pana na halina maana ya kutokuwepo vita tu. (Peace is not absence of war) mifumo ya kuleta amani na utulivu inavunjwa na kuharibiwa na Serikali zote mbili zilizo madarakani. Naamini Wazanzibari wengi hawafurahishwi na hali hii, kinachotisha zaidi wamekaa kimya. Serikali inajiaminisha kuwa ukimya huu unaashiria amani, mimi siamini hivyo kwa sababu hiyo. Naishauri Serikali kujenga amani ya kweli nchini ili kujenga mazingira mazuri (wezeshi) kwa utekelezaji wa masuala muhimu mbalimbali ya kisiasa, kiuchumi na kijamii nchini ukiwemo Mpango wa Maendeleo unaopendekezwa.
Mheshimiwa Naibu Spika, wachangiaji wengi wamezungumzia suala la mdororo wa uchumi, na mimi naunga mkono. Nashauri Serikali isijivunie takuwimu za kupanda uchumi bila ya kuangalia ni vipi takwimu hizo zinajionesha katika maisha ya wananchi. Ni lazima mabadiliko au hali ya uchumi mkubwa (Macro-economy) ihusiane na uchumi mdogo (micro-economy) ambao unagusa hali ya maisha ya mwananchi mmoja mmoja.
Mheshimiwa Naibu Spika, Mheshimiwa Rais John Pombe Magufuli alilizungumzia suala hilo wakati alipokutana na watendaji wa Benki Kuu, kwa kweli ni jambo lenye mantiki. Haiwezekani Serikali ijivunie kuimarika hali ya uchumi wa nchi wakati hali ya maisha ya wananchi walio wengi inadidimia au haiendani na hali hiyo ya nchi/Taifa.
Mheshimiwa Naibu Spika, namsihi Mheshimiwa Waziri husika na Serikali kwa ujumla kuzingatia mapendekezo mbalimbali yanayotolewa na Waheshimiwa Wabunge ambayo kama nilivyosema awali yanatolewa kwa nia njema na kwa manufaa ya nchi.
Mheshimiwa Naibu Spika, siungi mkono hoja na badala yake namshauri Waziri Mpango, aisome kwa umakini taarifa ya maoni ya Kambi Rasmi ya Upinzani kuhusu mapendekezo ya Mpango wa Maendeleo wa Taifa 2017/2018.
Mheshimiwa Naibu Spika, nashukuru.
Taarifa ya Mwaka ya Shughuli za Kamati ya Kudumu ya Bunge ya Kilimo, Mifugo na Maji na Taarifa ya Mwaka ya Shughuli za Kamati ya Kudumu ya Bunge ya Ardhi, Maliasili na Utalii kwa Kipindi cha Januari, 2016 hadi Januari, 2017
MHE. RIZIKI S. MNGWALI: Mheshimiwa Mwenyekiti, nakushukuru. Nianze kwa kusema kwamba naunga mkono hoja… MWENYEKITI: Dakika tano wote. MHE. RIZIKI S. MNGWALI: Mheshimiwa Mwenyekiti, nakushukuru. Nianze tu kwa kusema kwamba nawapongeza Wajumbe wa Kamati zote tatu kwa kazi nzuri waliyofanya lakini nitachangia zaidi taarifa ya Kamati ya Ulinzi na Usalama na Mambo ya Nje. Mheshimiwa Mwenyekiti, nianze kwa kusema ufike wakati sasa hili Bunge lijione kwamba ni Bunge la Jamhuri ya Muungano wa Tanzania na kwa hiyo zile Wizara za Muungano zipewe kipaumbele, hadhi na uzito na ustahili. Wizara ya Ulinzi na Usalama na Wizara ya Mambo ya Nje ni Wizara za Muungano lakini siku zote huwekwa pembezoni na matokeo yake haijadiliwi ipasavyo. Ukiangalia hivi vijitabu tulivyopewa cha Mambo ya Nje na Ulinzi ndiyo kibaya kuliko vyote, hata pini hazijakaa sawa, maandalizi yake hovyo, wakati ni mambo muhimu sana ya Jamhuri ya Muungano. Naomba hili lizingatiwe.
Mheshimiwa Mwenyekiti, kwa sababu hiyo basi hata zile taasisi zilizoko kwenye Wizara ya Mambo ya Nje kwa mfano na zenyewe pia hazipewi uzito unaostahili. Chuo cha Diplomasia ni taasisi nyeti sana. Nchi yoyote ile taasisi inayohusika na masuala ya mambo ya nchi za nje inapewa uzito.
Chuo hiki kimekuwa chuo utadhani sijui cha kutengeneza watu gani! Hakina miundombinu mizuri, hakina vifaa vya kufundishia, Walimu wake wako so local! Mtu anafanya first degree mpaka PhD Mlimani pale hatoki mpaka anastaafu – huyu mtu atafundisha vitu gani jamani? Lazima walimu hawa wapewe exposure, wapelekwe nje, wapewe in service training periodically ili waandaliwe na wao waweze kuandaa foreign service officers wetu ipasavyo. (Makofi) Mheshimiwa Mwenyekiti, msongamano magerezani. Wamesema waliotangulia kwamba kuna watu wanawekwa mahabusu miaka. Tumeimba kesi chungu nzima, ya Masheikh tumeisema, sasa ni miaka minne ni mahabusu, kesi hazisemwi, watu mnaambiwa kumerundikana! Serikali haiamui, Serikali haiko serious. (Makofi) Mheshimiwa Mwenyekiti, Kamati za Bunge haziwezeshwi ipasavyo. Nilitarajia Kamati ya Mambo ya Nje ionane na wadau, miongoni mwao wawepo pia wanafunzi wetu wanaosoma katika nchi mbalimbali basi angalau hao walioko kwenye nchi jirani hapa za Afrika Mashariki. Nimesikia baadhi ya wanafunzi wakilalamika wanavyokuwa mistreated, bahati mbaya ni katika nchi moja jirani mwenzetu Afrika Mashariki kwamba hawa wanalipishwa ada tofauti na vile ambavyo wangelipishwa na vilevile hawapati treatment kama amember country ya East African Community. Mheshimiwa Mwenyekiti, kuna hiyo Inter-University Council ya East Africa ambayo inasemekana inashughulikia masuala haya, lakini ni muda mrefu sana hayapati ufumbuzi. Kwa hiyo, naamini kama hizi Kamati zingewezeshwa watu kama hawa wangeweza kufikiwa na Kamati za Bunge na masuala yao yangeweza kushughulikiwa ipasavyo. Mheshimiwa Mwenyekiti, naomba pia nizungumzie kidogo kuhusu…
(Hapa kengele ililia kuashiria kwisha kwa muda wa Mzungumzaji)
MHE. RIZIKI S. MNGWALI: Mheshimiwa Mwenyekiti, nashukuru.
Taarifa ya Mwaka ya Shughuli za Kamati ya Kudumu ya Bunge ya Masuala ya UKIMWI na Taarifa ya Mwaka ya Shughuli za Kamati ya Kudumu ya Bunge ya Huduma na Maendeleo ya Jamii kwa Kipindi cha Januari, 2016 hadi Januari, 2017
MHE. RIZIKI S. MNGWALI: Mheshimiwa Mwenyekiti, nakushukuru kwa kunipa nafasi; nami nianze kumshukuru Mwenyezi Mungu kwa kutujalia neema kubwa ya uhai na uzima na afya na tukawa hapa. Nimpongeze kaka yangu aliyemaliza kuzungumza Mheshimiwa Maji marefu kwa kutimiza ada muhimu sana. Mafunzo yanasema ukitendewa jema basi mshukuru yule aliyekufanyia jema mpaka ahisi kwamba ameshukuriwa. Naamini Waheshimiwa Wabunge na wote uliowashukuru walihisi kwamba umewashukuru na sisi tunamshukuru Mungu kukurejesha tena hapa hata tukawa na wewe. (Makofi)
Mheshimiwa Mwenyekiti, babu zangu wa Kimwera wanasema hizi Kamati hizi they have seen it all. Kwa kweli Kamati zimefanya kazi, Wenyeviti wao wametuletea hapa taarifa, hakuna kilichobaki humu; na wachangiaji walionitangulia nao wamechangia, wamesema waliyoyasema, sasa hayo nitakayoyasema mimi itakuwa ni nyongeza tu.
Mheshimiwa Mwenyekiti, nianze na suala la kuchezea elimu. Elimu nchi hii tunaikoroga, elimu nchi hii tunaichezea na hatujiamini bado kama elimu ndiyo ufunguo wa maisha ingawa huo msemo upo kila mahali, elimu ni ufunguo wa maisha, lakini matendo yetu hayaendani na hilo. Naomba tu kwa msisitizo kabisa, hebu Serikali ibadilike. Waheshimiwa Wabunge humu wameshasema sana kuhusu suala la elimu, its time now.
Mheshimiwa Mwenyekiti, Serikali hii ya CCM miaka yote hiyo iliyopita ni CCM tu hakuna ya Rais huyu, Serikali ya CCM, sasa ibadilike, ione kwamba ina jukumu la kusimamia elimu na elimu ni kweli iwe ufunguo wa mambo yetu yote yanayofuata. Dada zangu mmepewa Wizara hili tutawapima tu! Kwa hiyo, Profesa na Msaidizi wake wajipange kwenye elimu, mabadiliko tunayataka, yenye uweli si haya ya kutubadilishia mara mtaala, mara nini, hapana!
Mheshimiwa Mwenyekiti, suala la UKIMWI; na hili nalisema kwenye kipengele cha utegemezi. Wataalam wameimba kuhusu madhara ya kutotumia dawa ipasavyo. Mgonjwa wa UKIMWI ukishamkatizia dozi yake, iwe ile ya dozi yenyewe au ile inayoitwa dawa za kuondoa magonjwa nyemelezi, unamuathiri zaidi kwa sababu vile vijidudu vinajenga usugu; sasa tunashangaa nini inapoonekana kwamba haya maradhi hayaondoki na maambukizi yanazidi kwa sababu hata hiyo tiba yenyewe hatuifanyi swa sawa?
Mheshimiwa Mwenyekiti, suala la utegemezi; kila mahali Kamati imetuambia hapa; kuanzia utafiti, kutoa hizo huduma zenyewe za madawa tunaambiwa wafadhili ndio wafanye hivyo. MCC hiyo arijojo, imeshaondoka sasa sijui tuna nini mbadala kwenye suala hili ambalo kwa kweli ni janga.
Mheshimiwa Mwenyekiti, kwa ujumla wake taasisi zetu za huduma muhimu haziko sawa. Tunajua hali za hospitali zetu, zahanati zetu, vituo vyetu vya afya, wamesema hapa na Kamati zimesema; lakini pia tunajua hali ya shule zetu.
Mheshimiwa Mwenyekiti, miezi kadhaa nilipita mahali kule Jimboni kwetu, kuna eneo Kaskazini kunaitwa Bweni nilikuwa nakwenda Bweni sasa hapo katikati unapita mahali panaitwa Kirongwe. Tulikuwa tunapita kwa haraka kwa gari lakini nikaona watoto kama wanacheza cheza hivi kwenye majengo mabovu sana. Sasa nikawa nauliza wale wenzangu, hiki hapa ni nini? Wakaniambia ndiyo shule ya msingi Kirongwe.
Mheshimiwa Mwenyekiti, nikasema watoto wanakuja kwenye majengo haya? Hizi ndiyo shule zetu lakini hapa Serikali Kuu inatuambia kwamba Halmashauri ndizo zishughulikie hizo, Halmashauri ambazo tayari zimeshaondolewa uwezo wa kusimamia hayo kwa maana ya kupunguziwa vyanzo vyao vya mapato. Sasa sidhani kama kweli tunataka kuleta maendeleo kwenye jamii hii kwa sababu mambo yetu maneno ni mengi kuliko utekelezaji na matendo yetu.
Mheshimiwa Mwenyekiti, kuna wimbo huu wa ufinyu wa bajeti na sasa umekuwa wimbo wa kutopeleka pesa zilizopangwa, sasa kuna haja gani ya kufanya hii budgeting process?
Mheshimiwa Mwenyekiti, mkutano uliopita nilisema hapa kwamba hivi hii bajeti ya nchi yetu kwa nini isiwe mchakato unaojitegemea, yaani uliounganika yaani intergraterd process ya budgeting? Ndiyo maana tunapata haya matatizo. Tunazungumzia hiyo semina elekezi, semina elekezi si lazima tuambiwe A, B, C lakini semina elekezi pia isaidie kupanga pia vipaumbele.
Mheshimiwa Mwenyekiti, hawa Mawaziri wote wakikutanishwa pamoja waka-brainstorm kwa pamoja jamani vipaumbele mwaka huu ni nini? Haya matatizo, kwamba kule hakukupelekwa, huku hakikutolewa hayatotokea tena, au angalau yatapungua kwa asilimia kubwa; lakini kila mtu hapa anakaa peke yake, anasema ana vipaumbele, vipaumbele vyenyewe vinakuwa zaidi ya 20.
Mheshimiwa Mwenyekiti, kila anayesimama hapa kipaumbele, kipaumbele mwisho wake tunaimba hii kila siku nenda rudi ni yale yale hatubadiliki, tatizo ni nini jamani? Wasomi ndio hao na kama kuna Serikali imejaa maprofesa ndiyo hii, hebu tuone basi mabadiliko. Hizo elimu na ujuzi wenu wekeni kwenye vitendo ili tuone kweli ninyi mnataka, mnaambiwa mainjinia; tulikuwa tunawaita ma-spanner boys; basi na wao wafanye kazi ya vitendo. (Makofi)
Mheshimiwa Mwenyekiti, limezungumzwa pia suala la kutaka ufafanuzi kuhusu kuwepo au kutokuwepo kwa madawa; tena hili mimi naomba litolewe maelekezo kweli kweli. Huo ufafanuzi uwe ufafanuzi wa kweli. Kwa sababu Serikali ikizungumza kupitia Mawaziri wake iwe wa Afya au wa TAMISEMI unaona pepo kabisa kwenye zahanati, lakini wakisimama wale watumishi wetu walioko kule ma-DMO na wengine unaona ufukara uliokithiri, tatizo ni nini hapa? Mawaziri wanatuambia madawa yamejaa, sijui basket fund imeleta kila kitu, DMO akisimama akikwambia unaona kabisa ana-negative wala hata siyo zero, hili tatizo liko wapi? Hebu watupe maelekezo ya kutosha kwamba dawa zipo au hazipo?
Mheshimiwa Mwenyekiti, labda nimalizie kwa kusema kwamba na mimi ni-declare interest na mimi ni Mwalimu. Dada yangu Mwalimu Susan amesema Walimu wamedhalilishwa kiasi cha kutosha na kuonewa kiasi cha kutosha, sasa huu msemo unaishia kusema na tunasema sasa basi. Hebu Walimu wa nchi hii wapewe hadhi yao, wapewe haki zao, Walimu hawa wanadhalilika. Niliwataja siku moja hapa Walimu walionifundisha toka shule ya msingi wengine wakasema wako hai, wako hai baadhi wa miaka 70 na, lakini ukiwaona unaona huyu mtu aliishi na anaendelea kuishi japo ameshazeeka.
Mheshimiwa Mwenyekiti, walimu wetu wa sasa ndio watu dhalili, dhalili mpaka kwenye jamii yenyewe hawathaminiwi. Mwalimu anafika mahali anamwogopa mwanafunzi wake kwa sababu mwanafunzi anatoka kwenye hali ya juu kuliko Mwalimu. Kwa sababu gani Walimu wetu wanafanywa kuwa ombaomba, watu dhalili, watu wasiothaminiwa?
Mheshimiwa Mwenyekiti, mateso wanayopata Walimu; Mwalimu Susan amesema kama unataka kuboresha elimu anza na Mwalimu. Mwalimu ambaye mmemjali yuko tayari kuchukua watoto wake akawafundishia chini ya mwembe na wakapata elimu bora, lakini Mwalimu ambaye umemdhalilisha, umemdharau, hata ungemjengea chumba ambacho kina feni na viyoyozi hatafundisha na watoto wale wakafundishika. Jamani hebu tuangalie mzizi wa tatizo uko wapi na tuutatue ule, tusihangaikie matawi, matawi hayajengi.
Mheshimiwa Mwenyekiti, nikushukuru kwa nafasi uliyonipa na niwapongeze tena Kamati hizi kwa kazi nzuri na niseme naunga mkono hoja yao. Ahsante.
Muswada wa Sheria ya Upatikanaji wa Habari wa Mwaka 2016
MHE. RIZIKI S. MNGWALI: Mheshimiwa Mwenyekiti, nianze kwa kumshukuru Mwenyezi Mungu muumba mbingu na ardhi ambaye kwa mapenzi yake mwenyewe ametupangia na ametuamulia na akatuchagua sote kuwa hapa leo, lakini kubwa akatupa uzima na afya njema.
Mheshimiwa Mwenyekiti, nifuatie kwa kukushukuru wewe kwa kunipa fursa hii na mimi nichangie kilichopo mezani kwetu japo kwa uchache kwa sababu mengi yameshasemwa toka jana. Baada ya kukushukuru niseme jambo moja na lenyewe ni kitendo ambacho kinasemwa ni kitendo bora kufanywa hapa duniani, kitendo hiki ni kuhusiana kumcha Mwenyezi Mungu.
Kwa hiyo, na mimi nachukua nafasi hii kuwausia pamoja na kuusia nafsi yangu kumcha Mwenyezi Mungu. Maana yangu ni kwamba tunapousiana hivyo basi tunausiana kuchunga mipaka katika kila tunalolifanya na katika kila tunalolitamka, kwa sababu wale wanaoamini kama mimi kwa upande wetu, tunaamini kwamba kila tunalolifanya hapa duniani haliishii hapa, hiyo siku tunayoiita siku ya hukumu tutaulizwa pia. Naomba niliseme hilo ili siku hiyo nitasema niliwakumbusha wenzangu. (Makofi)
Mheshimiwa Mwenyekiti, Muswada huu kama nilivyosema pale awali yamesemwa mengi, lakini nifuatishe kwa nasaha kwamba tunatengeneza sheria hapa, sheria ambazo wenye lugha yao wanasema; they can either break or make hii jamii yetu, kwa hiyo, tuwe na tahadhari sana. Tusije tukatoka na sheria ambazo badala ya kutengeneza zikabomoa, badala ya kusaidia zikaumiza.
Mheshimiwa Mwenyekiti, wasemaji wanasema sana kuhusu wenyewe wanaziita claw back clauses kwenye kutengeneza sheria au hata kama zile ambazo zimo kwenye Katiba. Ukiangalia Muswada ambao uko mbele yetu hapa leo una hizo claw backs clauses nyingi tu, kwamba jambo linasemwa vizuri lakini kikija kifungu cha sita ukikiangalia mwanzo mpaka mwisho unaona kama jambo lenyewe kumbe halitakiwi. Ukienda kwenye kifungu cha 10 unaambiwa uandike, ufanyeje! Ufanyeje, sasa kwa nini wakasema yote yale kwa mfano kwenye hicho kifungu cha 10 na kwa nini tusijikite tu kwenye kifungu cha 10(4) ambacho kinasema, nadhani ndiyo hicho kinatoa ruhusa kwamba asiyeweza kuandika na mambo mengine kwamba atasema tu pale kwa mdomo huyo mhusika anaweza yeye akajaza basi iwe hivyo. Tunakwenda kwenye maofisi fomu iko pale, mimi naitwa fulani nataka taarifa, kinachukuliwa kikaratasi kama hiki tunachoomba hapa kuchangia, unajazwa jina lako na ile taarifa unayotaka inapelekwa hapo.
Mhehimiwa Mwenyekiti, wengi wamesema kuhusu muda, hivi kuna haja ya kusema tusubiri siku 30 na hilo litatumika. Hao wenye taarifa watalitumia hilo. Mimi nakwenda kituo cha polisi, naenda kumuona OCD kwa sababu kuna watoto vijana wamepotea kwenye Wilaya yangu, kwenye Jimbo langu. Wazazi wanalalamika, wanasema hata tukienda hatusikilizwi, najipiga kifua nakwenda mimi kama Mbunge, naambiwa eehh mama sasa tuandikie hapo, tuandike nini? Watoto fulani na fulani wa nyumba kadhaa wamepotea na wamepotea kwa sababu wamechukuliwa na askari wako Mheshimiwa OCD niambie, naambiwa niandike. Hivi hizo taarifa nazo ni za kuandika?
Sasa labda tuseme ni taarifa za namna gani kama itabidi huu Muswada ushughulikie yote hayo.
Mheshimiwa Mwenyekiti, ninapata taabu sana kwamba masuala kama haya ya Miswada na bahati hii Mwenyezi Mungu ametusaidia katika Wizara ya Katiba na Sheria yupo msomi wa sheria, ambaye mimi siyo tu ninamheshimu kama kaka yangu, lakini pia huwa napenda kumpa daraja ya mwalimu wangu, ingawa hakunifundisha lakini marafiki zake wa karibu Profea Mahalu, Profesa Peter na Profesa Kabudi wamenisomesha, kwa hiyo Mheshimiwa Mwakyembe pia napenda kumpa heshima ile. Ninampa heshima hiyo kwa sababu miongoni mwao hawa wanamtaja kwa uzuri, napenda sana ule uzuri ninaousikia kwa wale wenzake ujioneshe hapa kwenye kazi hii, kwenye mamlaka haya, kwenye jukumu hili alilopewa kulisimamia. (Makofi)
Mheshimiwa Mwakyembe tuongoze tutoke na miswada ya sheria na tuje tutengeneze Sheria kwenye Bunge hili ambalo tutaishi sisi na vizazi vyetu waje waseme yes! tulikuwa na Ph.D kwenye Wizara ya Katiba na Sheria na these are the laws ambazo zilifanywa kwa wakati huo, nakusihi sana tusaidie hilo. Kwa maana hiyo basi tutaanza na muswada huu, Kamati ya Kudumu ya Bunge imesema, Kambi ya Upinzani imesema tutengeneze sheria ambayo kweli inatufaa.
Mheshimiwa Mwenyekiti, kifungu cha sita kina utata sana, kifungu cha 19 kina walakini mwingi tu. Kifungu 19(2) kinasema; “Mkuu wa Taasisi ndani ya siku 30 baada ya kupokea maombi yaliyofanywa chini ya kifungu kidogo cha (1) ataamua maombi kwa mujibu wa taratibu walizojiwekea.” Taasisi wamejiwekea wenyewe taratibu, mimi ninayekwenda kuomba taarifa sijui taratibu hizo lakini ninabanwa na taratibu hizo. Maslahi ya umma, umma ni nani kama syo mimi? Pia kuna hizo zinazobana. (Makofi)
Mheshimwa Mwenyekiti, kwa hiyo kwa kweli napenda tuuangalie huu muswada kwa namna ya kipekee na nilikuwa nawauliza wenzangu wanaojua zaidi taratibu na sheria hivi kusoma mara ya pili na mara ya tatu na kuhitimishwa na kupitishwa maana yake nini? Kama hatuna ulazima huo tuurudishe ufanyiwe kazi. Nasema hivyo kwa uzoefu mdogo pia niseme kwamba mara nyingi hizi kazi zinafanywa kwa speed ya ile kama tunazima moto vile. Tunawa-overwork wataalam wetu.
Mheshimiwa Mwenyekiti, niliwahi kupata uzoefu kidogo nikiwa kwenye Tume ya Mheshimiwa Warioba, wale vijana tulikuwa tunawa-overwork mpaka wengine wanakuja asubuhi unamhisi mtu anatetemeka hivi, kwamba hajapata hata muda wa kupumzika, na nilivyowaona wachache waliokuja kwenye Kamati yetu unahisi hivyo, wana mengi hawa vijana, kama tunapanga hizi sheria kwa ajili yetu, jamani tuzipe muda, wataalam wetu tuwape muda walete mambo ambayo kweli yanasaidia na siyo kama haya. (Makofi)
Mheshimiwa Mwenyekiti, seriousness inaonekana pia katika kuamua mnafanya nini. Hii karatasi hii inaitwa order paper au imeandikwa Orodha ya Shughuli za leo inasema tunajadili Muswada wa Sheria ya Upatikanaji Habari. Hii imeandikwa leo, jana Mheshimiwa Waziri kasema ni Muswada wa Upatikanaji Taarifa, sasa tunasema ya jana taarifa au ya leo habari? Tunachojadili hasa ni Muswada upi? Kama kweli tunataka kuwa precise na kujua tunajadili na ndiyo maana unatuona humu tunaogelea, kwamba wanaokuwa na upande wa habari unaonekana habari lakini taarifa nayo inatofautiana vipi na hiyo habari nayo pia haieleweki.
Kwa hiyo, sasa hayo pia ni masuala ambayo tungependa sana tuyaone yakifanyika katika Bunge lako hili, wengine tunapata hofu zaidi kwa sababu tulisimama pale, tukashika kitabu, tukaapa na kila siku siku asubuhi humu tunaapa kwamba tutatumia busara zetu, tutatumia hekima yetu ili tutengeneze sheria ambazo zina maslahi na zinaleta haki na usawa. (Makofi)
Mheshimiwa Mwenyekiti, je, tujiulize hizo sheria ambazo tumeshazitengeneza au zimeshatengenezwa na Bunge lako zimesaidia vipi, hizi sheria kama hizi ambazo zinaletwa kisha zikajadiliwa katika mihemko ya kisiasa na kebehi na maneno ambayo hayajengi na wengine wanatoka kabisa nje ya mada tena unawavumilia halafu unawaambia kwa uwezo wako ulivyojadili na kuchangia, sijui kama inatusaidia kweli. (Makofi)
Mheshimiwa Mwenyekiti, ningeomba sana labda kwa uzoefu wangu wa kuwa mwalimu na huu uzee unaonikaribia nakuwa very conservative, lakini kuna mambo ambayo ningependa kabisa seriousness i-prevail, tujadili haya mambo kwa maslahi ya Taifa letu, kizazi hiki na kizazi kijacho. (Makofi)
Mheshimiwa MWenyekiti, sidhani kama nina mapya mengi labda nikushukuru na nina hakika wengine pia watachangia zaidi na kama nilivyoomba, nafasi zaidi itatolewa who to shelf kwa muda tutoe muda zaidi ili tuje na Muswada na baadae sheria iliyo nzuri zaidi.
Ninakushukuru na nimalizie tu kwa lile jambo bora kwamba nawausia pamoja na kuiusia nafsi yangu tumche Mwenyezi Mungu na kwa maana hasa ya kumcha. Nakushukuru.
Muswada wa Sheria ya Taasisi ya Utafiti wa Kilimo, wa Mwaka 2016
MHE. RIZIKI S. MNGWALI: Mheshimiwa Mwenyekiti, nami nianze kwa kumshukuru Mwenyezi Mungu Muumba mbingu na ardhi kwa kutujalia afya na uzima. Kisha nakushukuru kwa kunipa fursa nami ya kuchangia Miswada ambayo tunayo mbele yetu. Mengi yamekwishasemwa kwa hiyo, nami nitakuwa na machache tu.
Mheshimiwa Mwenyekiti, nianze kwa kuilinganisha yote miwili nikiwa na uelewa kwamba taasisi hizi mbili ambazo sheria zake tunazitengeneza hapa zina uzito sawa na zinatarajiwa zitendewe haki sawa na Serikali hii. Sasa kwanza zenyewe ukiziangalia zote mbili, Miswada yote miwili, ukiangalia sababu za kuundwa kwake na ukiangalia jina lake, kuna walakini. Kwa hiyo, sitaki kwenda kwenye details kwa sababu ya muda, lakini naomba na kumsihi Mheshimiwa Waziri apitie kwa utaratibu kabisa na kwa kina, aangalie pale zinapoelezwa sababu na madhumuni, halafu aangalie na title. Kwa kweli nimeona kwa kupitia tu, haziendi sawa.
Mheshimiwa Mwenyekiti, jambo lingine ambalo liko kote, nimeona suala la maslahi au posho. Sasa kwenye hizi documents mbili, moja inazungumzia posho kwa Wajumbe, lakini nyingine inazungumzia marupurupu. Sasa kwa kile nilichosema mwanzo kwamba tunatarajia ziwe treated equally, huwezi ukazungumzia posho halafu mwingine ukasema unampa marupurupu; hayo ni mambo mawili tofauti.
Mheshimiwa Mwenyekiti, pia kwenye suala hilo hilo la hayo malipo au marupurupu, kwingine kunawekwa Msajili wa Hazina anahusika lakini kwingine inasemwa Waziri tu na Bodi. Sasa nadhani kuna mambo ya kuyapitia tena ili tuweze ku-harmonise ili mwisho wa siku tukitoa sheria ziwe kweli sheria zile ambazo tunazitarajia, unless Waziri aseme kwamba taasisi hizi hazitarajiwi kuwa na hadhi sawa.
Mheshimiwa Mwenyekiti, nizungumzie pia suala lingine la ujumla la gharama. Kwenye moja ya document hii inaelezea sababu mojawapo ni kuondoa duplication, yaani kurudiarudia na vilevile kupunguza gharama. Sasa the mere fact kwamba tunaanzisha hizi independent institutions kila mahali, hiyo by itself ina maana tunaleta gharama na kuna uwezekano mkubwa wa ku-duplicate haya mambo.
Mheshimiwa Mwenyekiti, Waheshimiwa Wabunge wengi waliochangia pia wameeleza hayo; wanauliza, kwa mfano, nani anasimamia hizi mwisho wa siku? Kwa sababu ziko nyingi mno. Kwa suala la gharama peke yake, unapoanzisha Bodi, kuna Mwenyekiti, Makamu wake, Wajumbe hao wote wana haki na stahiki mbalimbali; hizo zote ni gharama Waheshimiwa.
Mheshimiwa Mwenyekiti, kuna Mheshimiwa mmoja alizungumza, nafikiri ni Mheshimiwa Jitu kwamba kwenye nchi nyingine za wenzetu, masuala kama haya unayakuta yako embedded kwenye higher learning institutions. Vyuo vikuu vyetu vyenyewe zinakuwa ni research based universities; most of them.
Mheshimiwa Mwenyekiti, sasa hii inasaidia siyo tu kujenga human resource ambayo ni skilled na ina uwezo mkubwa, lakini pia inaimarisha vyuo vyetu kwa sababu vinakuwa vina research ambazo zinafanyika kwa muda wote. Wale walimu na ambao wengine wanakuwa specialized kama researcher professors only, lakini wanakuwa na kazi hiyo ya kufanya ambayo pia inawajengea uwezo wanafunzi wetu. Hii inapunguza gharama kama nilivyosema, lakini pia inajenga uwezo wa watu wetu.
Mheshimiwa Mwenyekiti, niende kwenye Muswada wa Kilimo. Waheshimiwa Wabunge wengi hapa wamezungumzia suala la masoko, sasa kwa kuwa huu Muswada wenyewe hauna uhakika sana, ukisoma, kwa sababu hata pale kwenye item, kwenye ukurasa huu wa 61 ambapo kunataja maeneo ya utafiti; 61 inaendelea mpaka 62, hata pale kwenye ile item (8) ambayo inazungumzia utafiti wa uchumi, jamii na masoko, hakuna masoko pale. Kuna ki-item kimoja tu ndiyo kinazungumzia masoko, lakini mengine yote siyo masoko. Hayo masoko yenyewe, kuna document nyingine samahani siwezi kuwa very specific, inasema kuimarisha hayo masoko.
Mheshimiwa Mwenyekiti, hivi sisi kwa mifano tuliyoiona kwenye TV wiki iliyopita tu na wiki hii, tunaimarisha masoko au tunatakiwa tutafute masoko? Ikiwa nyanya tu za Moshi na Kilosa pale zinaoza, unaimarisha soko kweli au hatuna hata hilo soko? Kwa hiyo, nadhani tuwe makini tunataka kusema nini hasa?
Mheshimiwa Mwenyekiti, hizi kwa uelewa wangu ni very serious institutions, kwa hiyo, yale majukumu tunayotarajia yafanywe na hizi taasisi kweli yawe specific na ule u-specific wake uende kwenye ku-address the needs kama alivyosema Mheshimiwa Waitara. Research ni lazima ziwe zinajibu yale masuala yaliyopo au zinatatua changamoto na matatizo yaliyopo. Sasa hizi documents je, zina-address hayo? Haya yaliyoorodheshwa humu kama majukumu ya taasisi hizi, hapo zitakapoanzishwa kama hizi sheria zitapita, je, kweli zitakuwa zinatupa majibu ya yale maswali ambayo sisi kwenye jamii hii yanatugusa kwa sasa hivi?
Mheshimiwa Mwenyekiti, kwenye huu Muswada wa Uvuvi, nashukuru dada yangu Mheshimiwa Paresso aligusa hilo. Nilipoangalia kwenye headings kule kwenye ile Kiswahili version nikapata wasiwasi, nikasema huu sasa umekuwa mseto. Hili linaendana na suala ambalo nilishawahi kulisema hapa kwamba Watendaji wetu hawa wanakuwa overworked most of the time, ndiyo maana hata hizi documents ambazo nilidhani zingekuwa identical twins lakini zina tofauti ambazo sidhani kama they were intended kuwa na hizo tofauti, lakini inaweza ikawa ni kwa sababu hiyo.
Mheshimiwa Mwenyekiti, sasa kwenye suala hili la Muswada wa Uvuvi nilikuwa na swali ambalo Mheshimiwa Waziri ningependa ajibu, anijulishe baadaye kwamba ni vigezo gani vilitumika, kwa mfano, kutaja hivi vituo vinne; kimojawapo kikiwa Dar es Salaam na vingine Mwanza, Kigoma na Kyela?
Mheshimiwa Mwenyekiti, nikasema hivi Dar es Salaam kunawekwa Kituo cha Uvuvi, research kwa ajili ya bahari au kitu gani? Vipi mahali kama Mafia ambapo kuna lukuki ya matatizo yanayohusu uvuvi, hakuna hata ile thinking kwamba mahali kama pale panahitajika ule utafiti ukawa karibu zaidi kwa sababu kule kuna mahitaji mengi mahsusi. Kwa hiyo, naona kwamba kuhusu namna gani tunaamua, wapi kikae nini, pia ingekuwa ni suala ambalo tunalipa fikra zaidi ili mwisho wa yote tuwe na kitu ambacho kweli kinakidhi haja.
Mheshimiwa Mwenyekiti, zinapotajwa sifa za Wakurugenzi hawa, pale inapokuwa sifa hii au hii, sasa kwa mfano kwenye suala la fisheries, mimi sio mzoefu sana, lakini napata tabu kuelewa kwamba mtaalam wa fisheries anaweza akawa sawa tu na yeyote ambaye amesomea viumbe vya majini. Sasa uvuvi na labda viboko na mamba vinaendana vipi? Sisi tunataka mtaalam ambaye amebobea kwenye uvuvi, masuala yanayohusu uvuvi, masoko na kila aina za uvuvi; lakini tunaambiwa hata yule aliyesomea viumbe vingine tu vya kwenye maji anaweza akasaidia.
Mheshimiwa Mwenyekiti, naomba pia hapo Mheshimiwa Waziri labda wakati anajumuisha angetupitisha akatueleza hasa ni nini ambacho kinatakiwa hapa? Ni kweli tunataka wataalam ambao ni very specific and specialized kwenye hizo areas ambapo hizi research institutes zitakuwa zinashughulika nazo, au tunataka tu mtu yeyote ambaye angalau ana ujuzi au uelewa wa masuala hayo? Hii nadhani sitarajii kupata suala lile la jumla kama ambalo tulitolewa kwenye ile Miswada iliyopita juzi pale kwamba yoyote tu, hata chemistry inaweza kuwa chemistry lakini na biology pia ikawa ni chemistry, kwa hiyo, nilikuwa nimeomba sana Mheshimiwa Waziri atupe hayo majibu.
Mheshimiwa Mwenyekiti, kuna makosa madogo madogo tu ya spelling, kuna mahali wataalam wanaitwa wataaluma au vitu kama hivyo…
MWENYEKITI: Ahsante.
Muswada wa Sheria ya Marekebisho ya Sheria Mbalimbali (Na. 3) wa Mwaka 2016
MHE. RIZIKI S. MNGWALI: Mheshimiwa Mwenyekiti nakushukuru, nianze kwa kumshukuru Mwenyezi Mungu kwa kutupa uhai na uzima na kutuwezesha kuwa hapa mchana huu ili kujadili mambo kadhaa.
Mheshimiwa Mwenyekiti kama alivyosema Mzungumzaji wa Kambi ya Upinzani, kazi tulinayo mchana huu si ndogo na kwa kuwa mimi pia ni Mjumbe wa Kamati ya Katiba na sheria hata sisi kwenye Kamati tulijiona kwamba tuna kazi kubwa. Sheria ni nyingi, kwa hiyo ilituchukua muda na vikao kadhaa kuweza angalau kufikia pale tulipofikia.
Mheshimiwa Mwenyekiti, baada ya marekebisho ambayo Mwanasheria Mkuu wa Serikali ameyaleta kama alivyosema Mwenyekiti wa Kamati ya Katiba na Sheria yametoka kwenye mapendekezo ambayo Kamati tulikuwa tumeyafikia kwa sehemu kubwa sana na nyongeza ndogo tu ya kufanya katika maeneo mawili tofauti.
Mheshimiwa Mwenyekiti, eneo moja ni lile linalohusu mikopo kwa wanafunzi wa elimu ya juu na mengi katika ambayo yamesemwa ni namna ya kuwaweka waajiri mahali ambapo panawapa majukumu au panawaingiza katika makosa wakati wao mwanzoni hawakuwa sehemu ya mkataba huu. Kwa hiyo, maoni ya wengi ilikuwa ni kwamba waajiri waenziwe lakini pia…
MWENYEKITI: Waheshimiwa tunaomba utulivu kwenye Bunge.
MHE. RIZIKI S. MNGWALI: ...lakini pia wapewe masharti nafuu sana ili na wao waweze kushiriki vyema katika zoezi hili la kusaidia kukusanya mikopo na wasitishwe wala wakaona wanabebeshwa majukumu makubwa zaidi kuliko wale wenyewe ambao hawakuwa sehemu ya mkataba. (Makofi)
Mheshimiwa Mwenyekiti, wale wanaopewa mikataba wanawadhamini wao, kwa hiyo, wadhamini wangekuwa wanabeba sehemu kubwa ya kuhakikisha kwamba mikopo hii inarejeshwa. Pia ni jambo ambalo linatakiwa lichukuliwe kwa tahadhari sana kwamba ikiwa tutawapa masharti magumu sana waajiri, basi tuwe na tahadhari kwani hii inaweza ikarejea kwa vijana wetu ikawa wanaonekana kama ni watu wasumbufu badala ya kuwasaidia pamoja na elimu zao ikawa tumewapa jukumu kubwa tena la kuwa wazururaji wa mitaani kwa kuwa waajiri wengi watakataa usumbufu na kwa hiyo watawaacha vijana wetu ambao ni wanufaika wa mikopo hii.
Mheshimiwa Mwenyekiti, kwa hiyo, naomba sana haya tuyaangalie kwa umakini mkubwa yasije yakaturudia sisi ikawa ni hasara badala ya faida ambayo tunaitarajia. (Makofi)
Mheshimiwa Mwenyekiti, point nyingine ni kuongeza tu fikra katika suala la SUMATRA. Hili tulilijadili sana kwenye Kamati maeneo yale ya kutoza faini na Mwenyekiti wa Kamati ya Katiba na Sheria ameiweka hapa kwamba tahadhari kubwa ichukuliwe kwamba ile faini inalipwa vipi. Vile vile huyo anayetozwa faini, hilo neno kukubali kosa nalo pia linatakiwa liwekewe tahadhari kubwa kwa sababu na niliwahi kusema hapa kwamba, sentensi hiyo pia inatumiwa na Jeshi letu la Polisi wa Usalama barabarani.
Mheshimiwa Mwenyekiti, dereva unapofanya kosa barabarani, unajaziwa fomu halafu unaambiwa usaini kwa sababu fomu yenyewe imeshajazwa kabla ya kuulizwa wewe mhusika na vile vile wanamlazimisha mhusika yule alipe fani pale pale kwa yule askari tofauti na ambavyo ile karatasi inaeleza kwamba faini ile inaweza ikalipwa ndani ya siku saba katika ofisi husika.
Mheshimiwa Mwenyekiti, hili kwa SUMATRA pia linahusika kwamba SUMATRA wasiwe wao wakusanya pesa barabarani tu na wala hii kumfanya mhusika wa kosa kulazimishwa kwa maana ya kujaziwa makosa kabla au kama ilivyowekwa kwenye hii Sheria kwamba wanamshawishi mtu eti kwa kumpunguzia adhabu alipe nusu ya faini ikiwa atakubali kulipa pale. Sidhani kama hii ni namna nzuri sana ya kuweka sheria ambazo tunatarajia zidumu na zilete ufanisi na zilete mtangamano katika makundi mbalimbali ya jamiii yetu.
Mheshimiwa Mwenyekiti nakushukuru.