Jamhuri ya Muungano ya Tanzania

Contributions by Hon. Elias John Kwandikwa (27 total)

Makadirio ya Mapato na Matumizi ya Ofisi ya Waziri Mkuu kwa Mwaka wa Fedha 2016/2017
MHE. ELIAS J. KWANDIKWA: Mheshimiwa Mwenyekiti,naipongeza Serikali kuja na Mpango wa Pili mzuri wa Maendeleo, ambao utagusa maeneo mengi, ikiwemo Ilani ya uchaguzi tulioinadi mwaka jana 2015. Pia napongeza Hotuba ya Waziri Mkuu ambayo inaonesha commitment ya Serikali kwa wananchi wake. Hatua hii na hatua nyingine mbalimbali ambazo Serikali imeendelea kuchukua, imesaidia kuwapa Watanzania mtazamo mpya wa kufanya mabadiliko kuanzia kwenye ngazi ya familia.
Mheshimiwa Mwenyekiti,rasilimali watu, naomba na kuishauri Serikali iangalie kuboresha maslahi ya watumishi ili waweze kushiriki kikamilifu katika kuchangia ukuaji wa uchumi. Na-declare interest mimi ni mhasibu, mkulima na mfanyabiashara pia.
Naishauri Serikali iwatazame kwa jicho kuu watumishi wa Idara ya Takwimu, kwani ikiboreshewa vifaa na huduma wataisaidia Serikali kupata taarifa muhimu zinazohusu hali ya uchumi, changamoto, pamoja na namna ya ufafanuzi wa changamoto kwa wakati. Pia kada ya uhasibu itazamwe, itumike kuisaidia Serikali, kada hii inatumika zaidi kwa sasa kuandaa taarifa tu na hawatumiki kwenye maamuzi, kwani hawaonekani kama viongozi kwenye idara na agency za Serikali.
Mheshimiwa Mwenyekiti,huduma za jamii katika Jimbo la Ushetu; maeneo ya Majimbo, Halmashauri za Wilaya zilizopo nje ya Makao Makuu ya Wilaya zimesahaulika na Serikali kuendelea kuamini huduma zikifika Makao Makuu ya Wilaya mwonekano unakuwa huduma imewafikia wananchi wengi, hivyo naomba yafuatayo Ofisi ya Waziri Mkuu iyazingatie:-
(a) Kwanza, afya, tunahitaji tupatiwe hospitali ya Wilaya katika Halmashauri ya Wilaya ya Ushetu, katika Kituo cha Afya cha Mbika, Kata ya Ushetu. Kituo hiki hivi sasa kinahudumia Jimbo la Ushetu na Majimbo jirani ya Ulyankulu na Urambo. Hospitali ya Wilaya ya Kahama pekee imezidiwa kwani inahudumia Wilaya za Mbogwe, Bukombe, yaani wagonjwa wa nje na ndani ni 600 kwa siku.
(b) Huduma ya utawala; tunaomba kupewa Wilaya ya Ushetu ili usimamizi na uratibu wa shughuli za huduma na maendeleo zisimamiwe vizuri. Tuliahidiwa kupewa Wilaya baada ya kupewa Halmashauri ya Wilaya na Jimbo, jambo ambalo limekamilika (rejea hotuba wa Waziri Mkuu ya 2010/2011).
(c) Ujenzi wa barabara kutoka Mpanda- Ulyankulu- Ushetu - Kahama kwa kiwango cha lami; kama ilivyo kwenye Mpango wa Maendeleo na Ilani ya Uchaguzi, barabara hii itajengwa. Hata hivyo, inaonesha usimamizi wa barabara hii itakayohusu mikoa mitatu, yaani Katavi, Tabora na Shinyanga, inaonesha usimamizi unasimamiwa na Meneja TANROAD Katavi.
Mheshimiwa Mwenyekiti,nashauri ifuatavyo:-
(i) Usimamizi ufanywe na mameneja wote, kila mmoja eneo la mkoa wake na kuwe na project tatu ili usimamizi na uwajibikaji upimwe kimkoa.
(ii) Ujenzi uanze kwenye kila Mkoa husika ili huduma kwa wananchi iende kwa uwiano.
(d) Ushirika; suala la ushirika litazamwe, tuwe na ushirika kwenye sekta zote, wafugaji hawana ushirika madhubuti, hivyo wasaidiwe kikamilifu.
(e) Maji; maji yaliyotoka Ziwa Victoria yamefikishwa Wilayani Kahama, kwa nini yasisambazwe kwa wananchi wa Jimbo la Ushetu.
Mwisho, naunga mkono hoja. Taarifa yangu iingizwe kwenye Kumbukumbu Rasmi za Bunge.
Makadirio ya Mapato na Matumizi ya Wizara ya Kilimo, Mifugo na Uvuvi kwa mwaka wa fedha 2016/2017.
MHE. ELIAS J. KWANDIKWA: Mheshimiwa Naibu Spika, kuna shida kubwa sana ya malisho ya mifugo yetu Jimbo la Ushetu kwenye Kata za Ulowa, Ubagwe, Ulewe, Nyankende na Idahina na Mheshimiwa Waziri atakumbuka tumepewa muda wa ukomo 15 Juni, 2016 tuwe na eneo mahsusi la malisho kutokana na kauli ya Mheshimiwa Waziri wa Maliasili ya tarehe 2 Aprili, 2016. Nimesoma hotuba na jedwali Na.12 sijaona kuwa tumetengewa maeneo ya malisho. Naomba ufafanuzi hali ni mbaya na tuna eneo la misitu ya Usumbwa na pori la Ushetu – Ubagwe ambalo linaweza kutuondolea adha na mgogoro wa wafugaji na wakulima wa Jimbo la Ushetu.
Mheshimiwa Naibu Spika, maeneo haya yana ukubwa ufuatao, Usumbwa kilomita 360 na Ushetu – Ubagwe kilomita 310. Idadi ya ng‟ombe peke yake Jimbo la Ushetu inakadiriwa kuwa zaidi ya 300,000. Hivyo, naomba ulitolee commitment jambo hili na itapendeza pia ukitoa kauli juu ya maeneo yote yanayozunguka hifadhi ya Kigosi – Muyowosi. Ahsante.
Makadirio ya Mapato na Matumizi ya Wizara ya Elimu, Sayansi, Teknolojia na Ufundi kwa Mwaka wa Fedha 2016/2017.
MHE. ELIAS J. KWANDIKWA: Mheshimiwa Mwenyekiti, nashauri Wizara hii kupigania ongezeko la bajeti, pia irekebishe sura yake ya bajeti. Haya ni maoni yangu.
Mheshimiwa Mwenyekiti, Bajeti yetu bado ni ndogo sana, shilingi trilioni 1.4; ni vema tufuate azimio la Abuja (E.F.A Goals). Bajeti ya Elimu ifike ifike 6% ya Tanzania GDP. Mfano, bajeti ya mwaka 2014, GDP ilikuwa inakadiriwa kuwa trilioni 100+, hivyo bajeti ya elimu ingekuwa shilingi trilioni 6.055.
Mheshimiwa Mwenyekiti, kuhusu Bajeti ya Elimu kwa matumizi ya kawaida, kujumuisha mikopo ya wanafunzi, nashauri siyo vema bajeti ya maendeleo kujumuisha mikopo ya wanafunzi; hii ina-mislead budget structure ya Wizara. Mbona ununuzi wa magari inawekwa kwenye matumizi ya kawaida?
Mheshimiwa Mwenyekiti, nashauri Idara Ukaguzi wa Elimu itengewe bajeti ya kutosha na iongezewe rasilimali za kutosha ikiwemo rasilimali watu. Kwa sasa mawanda ya ukaguzi ni madogo, yaani asilimia 20 tu. Ni vema ukaguzi uweze kufikia angalau asilimia 30, itasaidia kugundua mapungufu na kufanya marekebisho mapema.
Mheshimiwa Mwenyekiti, nashauri Wizara hii ifanyie kazi tafiti zilizofanyika pamoja na ripoti za CAG hususan maeneo ya value for money, audit (VFM Audit). Mfano, wanafunzi kutofanya vizuri masomo ya hisabati, viwango vya ufaulu kwa watoto wa kike na kadhalika, Wizara ifuatilie maoni hayo ili tufanye vizuri na kuinua viwango vya elimu.
Mheshimiwa Mwenyekiti, namwomba Mheshimiwa Waziri atusaidie kuanzisha Shule za High School katika Jimbo la Ushetu hususan Shule za Bulungwa Secondary School (Kata ya Bulungwa) na Mweli Secondary School (Kata ya Ushetu). Mimi Mbunge na wananchi tutahamasishana kuongeza madarasa na mabweni, naomba Wizara mtuunge mkono. Naomba kuwasilisha na naunga mkono hoja.
Makadirio ya Mapato na Matumizi ya Wizara ya Viwanda, Biashara na Uwekezaji kwa mwaka wa Fedha 2016/2017
MHE. ELIAS J. KWANDIKWA: Mheshimiwa Mwenyekiti, naanza kwa kuunga mkono hoja. Naomba Serikali itengeneze mnyororo wa huduma na kuhudumiana (chain supply) ili uzalishaji wa viwanda vyetu ulenge kwanza kuhudumia mahitaji ya ndani (soko la ndani). Yapo mahusiano kati ya viwanda, masoko na ubora wa miundombinu ya umeme, maji, barabara, mawasiliano na uzalishaji wenye tija. Hivyo namwomba Mheshimiwa Waziri awasiliane kwa karibu na Wizara nyingine ili kuwe na matokeo chanya.
Mheshimiwa Mwenyekiti, nashauri elimu itolewe ili wananchi na wataalamu, viongozi waliopo vijijini waelewe viwanda vinaanza na viwanda vyenye kuajiri watu 1, 2, 3, 4 - 9 hadi viwanda vikubwa. Wananchi hawaelewi kama shughuli wanazofanya kama usindikaji wa vyakula ni viwanda.
Mheshimiwa Mwenyekiti, kuhusu utunzaji wa data, naishauri Wizara iwe na utaratibu wa kuweka kumbukumbu (data) ili kuweza kuchambua maendeleo ya uendeshaji viwanda na matokeo yake kama vile idadi ya walioajiriwa Kiwilaya hadi Kivijiji. Hii itasaidia kufanya maboresho ya mara kwa mara. We need to have proper and useful information.
Mheshimiwa Mwenyekiti, vile vile nashauri utafiti ufanyike mara kwa mara ili Wizara iweze kutoa ushauri, maagizo na maelezo ya namna Sera ya Uchumi wa Viwanda uweze kutekelezeka. Utafiti ufanyike pia ili tujue changamoto za uendeshaji wa viwanda na utatuzi wa changamoto kwa haraka.
Mheshimiwa Mwenyekiti, ombi la ufafanuzi kwa Waziri: Je, Mheshimiwa Waziri, Wizara ina mpango gani wa kuhimiza ushirika na wenye viwanda hususan viwanda vidogo vidogo ili iwe rahisi kuwafundisha kupima maendeleo yao na kuona kwa kiasi gani viwanda vimepunguza hali ya umasikini na kuongeza ajira?
Je, Mheshimiwa Waziri ana mpango gani kuhimiza mafunzo ya uendeshaji viwanda kwa ufanisi hususan Jimboni Ushetu?
Je, tutawatumiaje vijana waliohitimu mafunzo ambao hawana ajira kushiriki na kutumika katika ukuzaji wa viwanda?
Je, Sekta ya Viwanda inapunguza kwa kiasi gani mfumuko wa bei kwa kusogeza huduma ya masoko karibu na wananchi?
Je, hadi sasa kuna changamoto zipi za kiteknolojia kifedha, kisera na kiutawala ambazo bado hazijatatuliwa na zinazokwamisha maendeleo ya haraka katika viwanda vyetu na kwa namna gani changamoto hizi zitatatuliwa?
Makadirio ya Mapato na Matumizi ya Serikali kwa Mwaka wa Fedha 20 16/2017 - Ofisi ya Rais, TAMISEMI, Utumishi na Utawala Bora
MHE. ELIAS J. KWANDIKWA: Mheshimiwa Naibu Spika, ahsante sana kwa kunipa nafasi ili niweze kuchangia makadirio ya Ofisi ya TAMISEMI na Utawala Bora.
Mheshimiwa Naibu Spika, kwa kuwa ni mara yangu ya kwanza kusimama mbele ya Bunge lako Tukufu, nitumie nafasi hii nimshukuru sana Mungu ameniwezesha kuingia kwenye nyumba hii. (Makofi)
Mheshimiwa Naibu Spika, pia nikupongeze sana wewe mwenyewe kuchaguliwa kuwa kiongozi wetu. Niseme najivunia kuwa Mbunge wa Jimbo la Ushetu na najivunia pia kuwa na Madiwani wote wa Chama cha Mapinduzi. Nilikuwa napata shida kidogo na maswali, watu wengine hawajui Jimbo la Ushetu liko wapi, Jimbo la Ushetu limetokana na lile Jimbo la Kahama. (Makofi/Vigelegele)
Mheshimiwa Naibu Spika, nimpongeze sana Mheshimiwa Rais kwa kazi nzuri anayoifanya. Mheshimiwa Rais ametupa Baraza zuri la Mawaziri, Mawaziri ambao wanatusikiliza na naamini kwamba watafanya kazi vizuri kwa maendeleo ya wananchi wetu.
Mheshimiwa Naibu Spika, Chama cha Mapinduzi kimetupa ilani nzuri sana. Niwaombe tu Waheshimiwa Wabunge ambao labda hawajaipitia vizuri waisome, ni msingi mzuri wa kwenda kwenye maendeleo na kasi ambayo tunaihitaji. (Makofi)
Mheshimiwa Naibu Spika, sikupata nafasi ya kuchangia kwenye Mpango wa Pili wa Maendeleo lakini nitumie nafasi hii niseme kwa ufupi kabisa kwamba nilisoma Mpango wa Maendeleo umezingatia sana Ilani ya Chama cha Mapinduzi lakini pia umeangalia sana kwenye ule MKUKUTA. Kwa hiyo, niipongeze sana Serikali kwa kutazama kwa umakini na uhakika Mpango huu kwa madhumuni ya kuwaletea maendeleo wananchi wetu. (Makofi)
Mheshimiwa Naibu Spika, nizungumze kwa ujumla juu ya Halmashauri zetu. Kwanza nimpongeze Mheshimiwa Waziri Simbachawene kwa kazi ambayo anaifanya. Nina uhakika kwenye mpango huu aliouleta utakapokwenda kufanyika kuna mambo mengi ambayo tutakwenda kufaidika nayo sisi wananchi.
Mheshimiwa Naibu Spika, nizungumzie kwanza suala la kuzisaidia Halmashauri zetu kuhusu watumishi. Rasilimali watu ni muhimu sana kwa sababu ndio rasilimali ambayo itakwenda kusimamia rasilimali zingine, itakwenda kusimamia rasilimali fedha na mambo mengine ya kiutekelezaji. Kwa sababu ukija kuangalia, TAMISEMI ndiyo Wizara ambayo inakwenda kusimamia mambo mengi ambayo pia yatakuwa yameonekana kwenye Wizara zingine.
Mheshimiwa Naibu Spika, kwa hiyo, nataka nishauri tu kwamba, Serikali itazame eneo hili la watumishi pamoja na namna ambavyo inachukua hatua mbalimbali za kuweza kuhakikisha kwamba watumishi wa umma wanakuwa na nidhamu lakini lazima tupeleke msukumo mkubwa kuhakikisha kwamba tunawapa weledi wa kutosha watumishi wetu, tunakuwa na idadi ya kutosha lakini pia tuangalie kama tunaweza kuwapa motisha ili waweze kufanya kazi kwa ufanisi ili kuendana na kasi hii ya Rais wetu ya kuchapa kazi. (Makofi)
Mheshimiwa Naibu Spika, nilitaka nizungumzie juu ya mapato, uko umuhimu wa kutazama sana katika hizi Halmashauri zetu. Nilikuwa nikiangalia kwenye majedwali ya namna ambavyo fedha zimekuwa zikienda kwenye Halmashauri zetu lakini pia nimeangalia na ongezeko la makusanyo, ningependa nimshauri Mheshimiwa Waziri tuweze kuongeza ruzuku kwenye Halmashauri zetu. Kwa sababu ukisoma kwenye mtiririko wa fedha inaonekana kwamba ruzuku zimekuwa zikishuka.
Mheshimiwa Naibu Spika, ukiangalia kwa hesabu kuanzia za mwaka 2013/2014, Halmashauri zimekuwa zimetengewa shilingi bilioni 704, mwaka uliofuata 2014/2015 zilitengewa shilingi bilioni 563 na mwaka wa fedha uliofuata Mkuu ya mwaka wa fedha 2011/2012, kati ya wilaya ambazo zilikuwa zimekuwa proposed kuanzishwa ni Wilaya ya Ushetu lakini haikuanzishwa kwa sababu hatukuwa na halmashauri. Sasa tunayo halmashauri ambayo ilianzishwa mwaka 2012 na sasa tunalo jimbo na ili tuendane na maendeleo ambayo tunahitaji, tunahitaji kwa kweli tupate wilaya. Yako mambo mengi ambayo yanatupita kutokana na ile dhana tunapokuwa tunayapeleka maendeleo tunayapeleka kwenye Makao Makuu ya Wilaya tunasahau kwenda kwenye halmashauri ambazo haziko kwenye Makao Makuu ya Wilaya ambako ndipo watu wengi walipo. kwa hiyo, nafikiri hili linaweza kuwa ni changamoto.
Mheshimiwa Naibu Spika, kwa hiyo, mtizamo uwe kuangalia huduma zinaenda kwa wananchi walio wengi ambao wako nje ya makao Makuu ya Wilaya. Kwa hiyo, napenda niombe sana Mheshimiwa Waziri aliangalie hili kwa sababu ni muda mrefu tumechelewa kupewa Wilaya kwa sababu ya kutokuwa na Halmashauri.
Mheshimiwa Naibu Spika, maeneo mengine ya huduma ambayo kwa sehemu kubwa kama nilivyozungumza Serikali zetu za Mitaa ndiyo zinasimamia pamoja na kuwa yanasimamiwa na Wizara zinahusika lakini ile manpower kubwa iko katika halmashauri zetu. Nikianza na eneo la afya tupate fedha za kujenga Hospitali ya Wilaya ya Ushetu.
Mheshimiwa Naibu, ahsante, naunga mkono hoja.
Makadirio ya Mapato na Matumizi ya Wizara ya Nishati na Madini kwa mwaka wa fedha 2016/2017.
MHE. ELIAS J. KWANDIKWA: Mheshimiwa Naibu Spika, Jimbo la Ushetu halikubahatika kujengewa miundombinu ya umeme. Tumepata vijiji viwili tu. Tunao uzalishaji mkubwa wa mazao ya kilimo na misitu na tunahitaji kuchakata mazao yetu ili tuinue uchumi wa wananchi wetu.
Mheshimiwa Naibu Spika, pia tumehamia Makao Mapya ya Halmashari ya Ushetu ambayo yako katika Kata ya Nyamilangano.
Mheshimiwa Mwenyekiti, maoni yangu Mheshimiwa Waziri, tupelekewe umeme kwa haraka Makao Makuu ya Halmashauri yetu ya Ushetu.
Mheshimiwa Naibu Spika, pili, tujengewe miundombinu ya umeme kwenye vijiji vyote REA II ili tuweze kuchangia katika kukuza viwanda na uchumi wa nchi hii.
Mheshimiwa Naibu Spika, mwisho, Mheshimiwa Waziri nakushukuru kwa ushirikiano wako na nia yako thabiti kutusaidia wana Ushetu. Naunga mkono hoja.
Hali ya Uchumi wa Taifa kwa Mwaka 2015, Mpango wa Maendeleo wa Taifa kwa Mwaka wa Fedha 2016/2017 na Mapendekezo ya Serikali kuhusu Makadirio ya Mapato na Matumizi kwa Mwaka wa Fedha 2016/2017.
MHE. ELIAS J. KWANDIKWA: Ahsante sana Mheshimiwa Naibu Spika, kunipa nafasi hii na mimi niweze kuchangia Hotuba ya Waziri wa Fedha. Hotuba ambayo ni muhimu sana; na nianze kwa kumshukuru Mwenyezi Mungu kwa kunipa nafasi hii na mimi niweze kuchangia.
Mheshimiwa Naibu Spika, nianze kuipongeza Wizara na Watendaji wote, na wote waliohusika kutuandalia kwanza Mpango ule wa Maendeleo kama tulivyousikia; lakini pia hotuba hii nzuri. Niipongeze kwa dhati kwa sababu ukiangalia bajeti hii utaona imezingatia mambo muhimu sana, imezingatia pia mwelekeo ambao tunautarajia. Ukiisoma bajeti hii utaona yako maeneo muhimu sana. Uwezeshaji wa wananchi kiuchumi, imezingatia maboresho ya mfumo wa kodi na tozo na mabadiliko makubwa sana na sura ya bajeti na mambo mengi ambayo tumeyaona. Kwa hiyo, nipongeze kwa dhati juu ya kuwa na bajeti nzuri namna hii, inatupa matumaini kwamba kweli tunaelekea kwenye uchumi wa kati.
Mheshimiwa Naibu Spika, niseme tu kwamba mwaka huu ni mwaka wa kizio (it‟s base year) kwa hiyo upo umuhimu wa kuangalia data na kumbukumbu zetu za mwaka huu kwa ajili ya kuweza kuzitumia siku za usoni; ili kuona mwelekeo wa ukuaji wa uchumi unavyokuwa kuanzia mwaka huu. Ni mwaka ambao tumekuwa na Rais mpya, mchapakazi na ambaye anadhamira ya dhati kutupeleka sehemu nzuri, lakini ni mwaka ambao pia tuna Mpango wa Maendeleo wa Miaka Mitano mpya na yamkini pia tuna Waziri wa Fedha ambaye kama anavyoonesha kwamba atatusaidia sana ili tuweze kuona hali ya uchumi inakwenda kule tunakostahili.
Mheshimiwa Naibu Spika, ili kuwa na mimi nichangie tu upande huu wa data zetu nikizingatia kwamba Ofisi ya Takwimu inafanya kazi nzuri. Nilikuwa nafikiri ni muhimu niseme kidogo hapa, kwamba hii Idara inafanya vyema. Lakini nilikuwa nafikiria nishauri idara hii sasa iwezeshwe kwa haraka ili tuweze kupata data ambazo zitatusaidia kufanya analysis zaidi tunapo kwenda mbele.
Mheshimiwa Naibu Spika, kwa sababu utaona kwenye kitabu hiki cha hali ya uchumi ile price index iliyotumika ni ya mwaka 2007, inaonesha pale nyuma ilikuwa ina shida kidogo ya uwezeshaji, lakini nilikuwa nafikiria kwa sababu tumeanza mwaka na mambo mapya ni vizuri sasa; hao wenzetu wa takwimu wawezeshwe mwaka huu ili basi tupate price index mpya ambayo itatufanya tuweze ku-determine ukuaji wa uchumi unavyokwenda kwenye hii miaka kumi inayofuata na tuweze kuwa na indicator mpya.
Mheshimiwa Naibu Spika, kwa sababu katika hali ya kawaida, tutazungumza kwamba hali ya uchumi inakuwa lakini utaona bado tunaweza kuwa na maswali mengi ambayo tunaweza kujiuliza. Kwa sababu kutakuwa kuna gape kati ya nominal income na real income hasa kwenye maisha yale ya kawaida.
Mheshimiwa Naibu Spika, kwamba wakati tukizungumza juu ya kukua kwa hali ya uchumi lakini ukienda kule chini utaona kabisa kwamba bado kuna hali isiyo nzuri. Kwa hiyo Idara hii ya Takwimu iwezeshwe ili basi takwimu zinavyokuja hapa tuweze kuona zinaenda na hali halisi. Utaona kabisa kwamba kama ni mishahara itaonekana haitoshi kulingana na hali ya maisha, utaona kama ni bei ya mazao haitoshi kulingana na maisha. Kwa hiyo, nilikuwa nafikiria kwamba Idara ya Takwimu iwezeshwe ili iweze kuleta uhalisia.
Mheshimiwa Naibu Spika, utakuja kuona kwamba bado tuna income gape kwenye society, kwa hiyo, tuone hili gape likizibwa ili lisitupe nafasi ya kuburuza wale wanaoishi maisha ya hali ya uduni.
Mheshimiwa Naibu Spika, kama kuangalia kwenye kitabu cha hali ya uchumi, kumbukumbu nyingi zinaonesha zimechukuliwa hasa katika maeneo ya mjini, na sehemu kubwa utaona majedwali yanaonesha hali hii imechukuliwa katika masoko ya Dar es Salaam na yameacha kuchukua maeneo ambayo pia yametajwa kwamba ni maeneo ambayo yana umasikikini mkubwa, wananchi wanaishi chini ya mstari ule wa umaskini. Kwa Mikoa kama Kigoma, Geita, Kagera, Singida, Mwanza utaona kwamba upo umuhimu sasa hizi data zichukuliwe kwenye maeneo haya zikichanganywa na maeneo mengine, ili tukipata wastani uwe wastani ambao utakuwa unagusa wananchi walio wengi.
Mheshimiwa Naibu Spika, nilitaka nizungumze juu ya hii dhana ya ukuaji wa uchumi kwa ujumla hii; kwamba tunataka twende kwenye uchumi wa viwanda, tuwe na uchumi wa kati. Sasa nilikuwa najaribu kujiuliza, kwa sababu kama Mheshimiwa Waziri wakati anamalizia kusoma hotuba yake alizungumza juu ya umuhimu wa wananchi wote kutakiwa kushiriki katika kuhakikisha kwamba uchumi unakua. Lakini walio wengi tunaweza tusielewe tunavyozungumza juu ya tunahitaji kwenda kwenye uchumi wa kati. Je, wastani wa pato kwa mtu unatakiwa uwe wapi, iwe ni dola 1,500 kwa mtu au 3,000 kwa mtu?
Mheshimiwa Naibu Spika, kwa hiyo yako mambo ambayo tunahitaji pia ili wananchi wetu kwa ujumla, ambao pia kila mmoja ana mchango wake katika ukuaji wa uchumi, aweze kuelewa kwamba tunataka twende kwenye uchumi unaotegemea viwanda na biashara. Tunahitaji pia wastani wetu wa kipato kupanda kwenda dola 3,000 kwa mtu kufika mwaka 2025; kila mwananchi aweze kushiriki katika ujenzi wa uchumi.
Mheshimiwa Naibu Spika, na hii pia itawezesha wananchi wetu wengi ambao bado hawajapata ajira, wapate ajira ili waweze kushiriki vizuri katika ujenzi wa uchumi. Lakini pia bidhaa zetu tutakazozizalisha katika viwanda ziwe na ubora kiasi cha kumudu ushindani katika masoko ya dunia.
Mheshimiwa Naibu Spika, kwa hiyo ni muhimu sana jambo hili litafsiriwe vizuri, wakati mwingine Wizara ifanye utaratibu wa kutoa vipeperushi virahisi ili wananchi mpaka aliyeko huko chini aweze kujua kwamba kwa pamoja tunaelekea wapi?
Mheshimiwa Naibu Spika, nilipenda nishauri kwamba ni vyema tutafsiri vizuri ili wananchi waelewe, na hasa watumishi walioko kwenye Halmashauri na watumishi wengine, waweze kuijua hii dhana nzima ya kwenda kwenye uchumi wa kati na wa viwanda, na hivyo tuweze kuielewa vyema na kushiriki ujenzi wa uchumi.
Mheshimiwa Naibu Spika, nilitaka niseme kwamba Serikali imechukua hatua nzuri kwa sababu hapo nyuma tulikuwa na matatizo makubwa ya kutokukusanya kodi kiasi cha kutosha. Sasa inaonesha kabisa kwamba Serikali inafanya juhudi kubwa ya kufanya makusanyo. Ukiingalia hii bajeti ambayo imekuja leo utaona kabisa kwamba ipo dhamira ya Serikali ya kufanya tutegemee mapato yetu ya ndani; hili ni jambo la kupongeza sana Serikali.
Mheshimiwa Naibu Spika, lakini kulikuwa na tatizo la kutokutolewa kwa mafungu, kwamba mtiririko wake haukuwa mzuri. Naamini kama juhudi za makusanyo zitaongoezeka kile ambacho tumekipitisha hapa kikiweza kufika na kwa wakati tutayaona maendeleo kwa haraka. Pia ninaona Serikali ina dhamira ya dhati kwa kusimamia nidhamu ya makusanyo na matumizi. Mwanzo ilikuwa ni shida lakini kwa hali iliyoko sasa hivi inatutia matumaini kwamba tunakwenda kwenye mwelekeo mzuri. Kwa hiyo, nishauri tu, tuweke hamasa kubwa kwenye makusanyo ya mapato ya ndani ili tuweze kujitegemea, lakini pia tusimamie nidhamu katika ukusanyaji na matumizi ya rasilimali zetu.
Mheshimiwa Naibu Spika, nilitaka nizungumze kidogo juu ya sura ya bajeti. Kuna mambo ambayo nilikuwa nafikiri niweze kushauri. Kwanza napongeza ukuaji wa bajeti hii, kutoka trilioni 22 kwenda trilioni 29, si jambo dogo, ongezeko la zaidi ya asilimia 23, ni jambo la kuipongeza Serikali. Pia uwiano wa matumizi ya kawaida na matumizi ya maendeleo umeongezeka. Nilikuwa nafikiria kwamba tuiangalie vizuri kwa baadhi ya maeneo, kwa mfano kwenye Halmashauri zetu au Serikali za Mitaa bajeti ya maendeleo iongezwe. Kwa sasa hivi tuna kama trilioni 1.3 ambayo tunaipeleka kwenye Serikali zetu za Mitaa. Hali itakapokuwa nzuri tusukume hizi pesa za maendeleo ziende zaidi kwenye Serikali zetu za Mitaa ili isaidie kuondoa baadhi ya matatizo yaliyo mengi huko.
Mheshimiwa Naibu Spika, nimefurahishwa pia na juhudi za Serikali kuangalia suala zima la usimamizi wa kodi. Kwa hiyo, ni…
NAIBU SPIKA: Muda wako umeisha Mheshimiwa Kwandikwa.
Mheshimiwa Naibu Spika, ahsante naunga mkono hoja.
Makadirio ya Mapato na Matumizi ya Wizara ya Maliasili na Utalii kwa kwa mwaka wa Fedha 2016/2017.
MHE. ELIAS J. KWANDIKWA: Mheshimiwa Mwenyekiti, ahsante sana kwa kunipa nafasi hii nami niweze kuchangia kwenye hoja hii ya Wizara ya Maliasili na Utalii.
Mheshimiwa Mwenyekiti, kwanza, nianze kwa kuunga mkono hoja. Pia nimshukuru Mheshimiwa Waziri na timu yake kwa namna ambavyo ameanza kwa kuonesha juhudi ya kuweza kuhakikisha kwamba rasilimali hii muhimu inakuwa katika hali ambayo inalineemesha Taifa. (Makofi)
Mheshimiwa Mwenyekiti, niwashukuru sana wananchi wa Jimbo langu la Ushetu kwa sababu tumekuwa na matatizo makubwa sana, lakini wamekuwa wavumilivu lakini pia wamekuwa sehemu ya kutoa ushirikiano ili kuweza kutatua matatizo ya migogoro ambayo ipo kwenye mipaka. Sisi katika Jimbo letu la Ushetu tumepakana na Hifadhi ya Kigosi Moyowosi lakini pia tuna hifadhi za misitu nyingi kwenye Kata za Ulowa, Ubagwe, Ulewe, Nyankende, Idahina na Igomanoni. Kote huko tunapakana na misitu lakini wananchi hawa wamekuwa na utayari wa kushirikiana ili tuhakikishe kwamba uhifadhi unaendelea lakini pia mifugo yetu inapata sehemu ya malisho. (Makofi)
Mheshimiwa Mwenyekiti, tutakubaliana kwamba sekta hii ya maliasili na utalii imetoa mchango mkubwa sana kwenye Taifa letu. Utashuhudia kwamba kuna ajira imepatikana maeneo mbalimbali ya moja kwa moja na ile ambayo ni indirect. Pia imechangia kama wachangiaji wengine walivyosema katika pato la Taifa, fedha za kigeni tumezipata lakini mchango mkubwa umekwenda katika Mfuko Mkuu wa Serikali. Jambo lingine pia uhifadhi wetu umeipa heshima nchi yetu, niipongeze sana Wizara.
Mheshimiwa Mwenyekiti, lakini utaona katika hotuba ya Mheshimiwa Waziri amezungumza pia kwamba uko mchango mkubwa kwenye nishati. Asilimia 90 ya nishati imetokana na rasilimali zetu hasa hasa za kwenye misitu. Pia kumekuwa na 75% kwa mujibu wa taarifa ya Mheshimiwa Waziri imetupa faida ya kupata vifaa vya ujenzi. Kwa hiyo, utaona kabisa sekta hii ni muhimu lakini ni lazima kuhakikisha kwamba kunakuwa na uhifadhi lakini pia kutokuwa na migogoro ambayo inatusumbua.
Mheshimiwa Mwenyekiti, Mheshimiwa Waziri alivyoanza kutoa hotuba yake aliturejesha kwenye Ibara ya 27 ya Katiba lakini napenda nimshauri Mheshimiwa Waziri ajaribu kuiangalia Ibara ya 24 kwa madhumuni ya kuziangalia sheria zetu. Hizi sheria zetu ambazo zinatoa fursa ya uhifadhi wa misitu yetu zinahitajika ziletwe katika Bunge lako kwa ajili ya kufanyiwa marekebisho. Kwa sababu ukiiangalia Ibara ya 24, naomba kwa ruksa yako niisome kwa haraka, inazungumza juu ya haki ya kumiliki mali, inasema kwamba:-
“(1) Kila mtu anayo haki ya kumiliki mali, na haki ya hifadhi ya mali yake aliyonayo kwa mujibu wa sheria.
(2) Bila kuathiri masharti ya Ibara ndogo ya (1), ni marufuku kwa mtu yeyote kunyang’anywa mali yake kwa madhumuni ya kuitaifisha au madhumuni mengineyo bila idhini ya sheria ambayo inaweka masharti ya kutoa fidia inayostahili”. (Makofi)
Mheshimiwa Mwenyekiti, katika maeneo yetu tumekuwa na utaifishaji wa mifugo, sasa nashauri sheria hizi zije hapa tuzitazame. Sheria hizi zimepitwa na muda kwa sababu ukiangalia hata zile sheria ambazo zinatoa uhifadhi katika maeneo kama ya TANAPA ziko faini ndogo sana. Nilikuwa nafikiria kwamba tufanye marekebisho lakini pia itupe nafasi sisi wananchi, kama Mheshimiwa Waziri alivyozungumza katika hii Ibara ya pili, anapozungumza juu ya uhifadhi, nani ahifadhi na hizi rasilimali ni za nani, ni zetu sisi sote. Kwa hiyo, lazima tushiriki pia kuhifadhi na kulinda hizi rasilimali.
Mheshimiwa Mwenyekiti, kwa hiyo, Mheshimiwa Waziri afanye mapitio ili tu tupate sheria ambazo na sisi wananchi kwa kupitia vikundi vyetu kama wakati mwingine nilivyoshauri hapa tuweze kutoa nafasi kwa wananchi kupitia vikundi vyetu na uongozi wa mila kuweza kupeana faini kidogo kidogo za kila siku ili kuhakikisha kwamba uhifadhi unakwenda vizuri. (Makofi)
Mheshimiwa Mwenyekiti, ukija kuangalia katika migogoro hii ambayo imekuwepo, chanzo chake ni nini? Ni ukweli Mheshimiwa Waziri akubaliane na mimi kwamba siku za nyuma tumekuwa na utaratibu kwamba wale wahifadhi walikuwa kwanza hawatoshi lakini pia wamekuwa wakitumika katika kuhifadhi watu ambao walikuwa wanawachukua kwa muda ambao sasa kutokana na kutokuwa na nidhamu tulichochea sana wananchi wetu kuingiza mifugo katika hifadhi. Matokeo yake ilizoeleka kama ni jambo la kawaida kwa mwananchi kupeleka mifugo yake katika hizi hifadhi.
Mheshimiwa Mwenyekiti, kuna mambo kadhaa napenda kushauri. La kwanza Mheshimiwa Waziri lazima tuwe na dhamira ya kweli kwa upande wa Serikali na kwa upande wa wananchi na Waheshimiwa Wabunge ya kutatua hii migogoro, lazima tudhamirie kuliondoa hili suala. Tukidhamiria tutapata nafasi ya kurejesha yale mahusiano ambayo yalianza kupotea ili tushirikiane kwa pamoja kuona kwamba uelewa wa uhifashi unapanuka lakini pia tunashiriki kuweza kuhifadhi maeneo haya.
Mheshimiwa Mwenyekiti, liko pengo la uelewa ambalo nimwombe Mheshimiwa Waziri na timu yake wajipange vizuri ili tuendelee kuwaelimisha wananchi kwa kuweka vile vikundi ambavyo vimetajwa na sheria kwa ajili ya kushiriki katika uhifadhi, kwa pamoja tatizo hili tutaweza kuliondoa. Pia bajeti ya Mheshimiwa Waziri haitoshi ili kuhakikisha mafunzo yanatolewa na vikundi vinasaidiwa ili tuweze kusonga mbele. (Makofi)
Mheshimiwa Mwenyekiti, kuna suala la wafanyakazi hawa kwa ajili ya doria hawatoshi. Mheshimiwa Waziri litazame suala hili ili tupate watu wenye weledi ili tuweze kwenda vizuri. Pia liko jambo ambalo nafikiria kwamba lazima tuwe na sheria ndondogo kwa upande wetu wa uhifadhi ili tuweze kusaidia kama walivyofanya wenzetu upande wa TANAPA na maeneo ya kwetu iwe hivyo ili tuweze kupiga hatua vyema.
Mheshimiwa Mwenyekiti, nilikuwa najaribu kuangalia taarifa hizi za bajeti katika kipindi hiki cha miaka miwili, mitatu, utaona uharibifu kwa mwaka ni hekta 372,000 lakini kwa mwaka tunapanda miti 95,000 na tunasema ikifikia 2030 tutakuwa angalau tumeweza kuwa na misitu ya kutosha, haiwezekani kwa sababu uharibifu huu ni mkubwa kuliko namna ambavyo tunaweza kufanya hifadhi.
Mheshimiwa Mwenyekiti, ukija kuangalia gharama za kupanda miti, miche ya miti ina bei kubwa sana Mheshimiwa Waziri aangalie eneo hili kwani wananchi wetu wakipata miche ya miti watasaidia kupanda miti mingi ili tuweze kurejesha huu uharibifu. Kwa hiyo, ukiangalia uwiano wa uharibifu na namna ambavyo tunarejeshea misitu utaona kabisa haiwezekani kuhakikisha kwamba kweli hii maliasili inabaki vizuri. (Makofi)
Mheshimiwa Mwenyekiti, kuna mambo mengi tumeyazungumza kwenye mifugo, lakini tumesahau kuna eneo lingine ambalo pia linaharibu misitu yetu. Utaona kabisa kwa mujibu wa hotuba ya Mheshimiwa Waziri kwamba mkaa tani milioni 1.7 inaingia mjini, asilimia 50 inaingia Dar es Salaam, inatoka maeneo ya pembezoni kuja mjini. Eneo hii ni muhimu sana tuliangalie vinginevyo tutaona kwamba labda mifugo ndiyo inaharibu misitu hii, lakini bado nishati ni sehemu kubwa ya uharibu wa misitu.
Mheshimiwa Mwenyekiti, kwa hiyo, Mheshimiwa Waziri aje na mkakati mzuri wa kuhakikisha kwamba tunaweza kushikiriana na upande mwingine wa nishati mbadala ili kuhakikisha kwamba hii retention ya misitu inakwenda vizuri. Suala la uhifadhi shirikishi ni muhimu sana, lazima tushirikiane na wananchi ili kuhakikisha kwamba misitu yetu inakaa vizuri. Twende sambamba na Wizara zingine kuhakikisha wananchi wetu tunawajengea kipato cha kutosha ili ule ushawishi wa kuharibu na kutumia rasilimali zetu uweze kupungua ili misitu yetu iweze kwenda vizuri. (Makofi)
Mheshimiwa Mwenyekiti, nataka nizungumze juu ya utafiti na sensa ya wanyamapori. Nimejaribu kuangalia ripoti mbalimbali naona kwamba kulikuwa kuna sample tu ya sensa kwa kuangalia namna ambavyo wanyama wamepungua, kama tembo wamepungua sana...
Mheshimiwa Mwenyekiti, nakushukuru sana.
Makadirio ya Mapato na Matumizi ya Wizara ya Maliasili na Utalii kwa kwa mwaka wa Fedha 2016/2017.
MHE. ELIAS J. KWANDIKWA: Mheshimiwa Mwenyekiti, eneo la malisho katika Jimbo la Ushetu, napenda kushauri na kuomba Wizara iturejeshee msitu wa Usumbwa uliochukuliwa na Serikali mwaka 2002 ili wananchi wapate sehemu ya malisho na kushiriki kikamilifu kuhifadhi Mbuga ya Kigosi-Moyowosi. Ushetu tumeanza kutoa hamasa ya wananchi kushiriki katika hifadhi kwa kutozana faini za kimila ili kuzuia uharibifu, shida yetu ni eneo la malisho.
Pili niombe na kushauri tupewe eneo la msitu wa akiba wa Ushetu/Ubagwe ili tupate eneo la malisho.
Mheshimiwa Mwenyekiti, ushirikiano; naomba sana Wizara itoe ushirikiano kwa wananchi na Wabunge wanaopakana na hifadhi, mashirika mbalimbali ikiwemo ya dini, vikundi na uongozi wa kimila ili tuzungumze namna bora ya kutatua migogoro katika maeneo yetu baina ya wahifadhi na wananchi ama wafugaji.
Makadirio ya Mapato na Matumizi ya Wizara ya Fedha na Mipango kwa Mwaka wa Fedha 2016/2017
MHE. ELIAS J. KWANDIKWA: Mheshimiwa Naibu Spika, ahsante sana kunipa nafasi na ili niweze kuchangia kwenye Wizara hii muhimu.
Mheshimiwa Naibu Spika, kwanza nimshukuru Mwenyezi Mungu ameniwezesha kusimama kwenye Bunge lako hili. Pia nishukuru kwa dhati Wizara hii ni Wizara ambayo mimi nimefanya kazi nikitumika katika Ofisi ya Taifa ya Mkaguzi Mkuu wa Hesabu za Serikali. Kwa hiyo, kufika kwangu hapa kwa moyo wa dhati naamini uko mchango mkubwa wa Wizara hii.(Makofi)
Mheshimiwa Naibu Spika, nishukuru kwamba Wizara hii inasimamia mafungu mengi na kama tulivyoona kwenye report hii kuna mambo mengi ambayo ameyaonyesha Mheshimiwa Waziri niwashukuru kwa kazi nzuri ambayo inaendelea kufanyika.
Mheshimiwa Naibu Spika, nilitaka niende moja kwa moja kwenye kuchangia hoja hii. La kwanza nilitaka nijue tu Mheshimiwa Waziri wa Fedha, Mheshimiwa Rais hapa aliahidi kwamba Sheria ya Manunuzi italetwa katika Bunge hili. Nilikuwa nikipitia report, sijaona kwamba tumejiandaa namna gani ili sheria hii ambayo ni mwiba inakuja kwenye Bunge hili ili tuweze kuipitisha. (Makofi)
Mheshimiwa Naibu Spika, jambo lingine nilitaka nizungumze juu ya hizi idara chache tu ambazo ziko chini ya Wizara hii nikianza na hii ya Ofisi ya Msajili wa Hazina. Utaona kabisa kwamba inalo jukumu kubwa sana la kusimamia taasisi nyingi ambazo ziko chini yake na hizi taasisi tunategemea zikisimamiwa vizuri ili ziweze kutoa mchango mkubwa wa mapato katika Serikali. Niko kwenye Kamati ya Uwekezaji ya Mitaji ya Umma, utaona kabisa kwamba mashirika yaliyoko huko na taasisi ziko 215 lakini tunahitaji tuwe na watumishi wengi sasa utaona kabisa hata bajeti ta TR iko ndogo sana na bado tumeona hapa, tumesikia kutoka kwenye taarifa ya Kamati wamepata asilimia nane ya kilichokuwa kimebajetiwa kipindi kilichopita.
Mheshimiwa Naibu Spika, tunahitaji kuangalia mambo mengi sana katika taasisi hizi ili ziweze kutoa mchango mkubwa kwenye mfuko mkuu wa Serikali. Capital structure ya mashirika haya haiko vizuri, lakini utaona mashirika yaliyo mengi hata investment plan hayana, kwa hiyo, utaona tunahitaji watu wenye weledi tofauti katika ofisi ya TR ili iweze kuweka msukumo mzuri na mwisho wa safari tuone mchango mkubwa unakwenda kwenye Mfuko Mkuu wa Serikali. (Makofi)
Mheshimiwa Naibu Spika, kwa sababu ukiangalia kwenye kiasi ambacho kitachangiwa na non-tax revenue bado kiasi hiki ni kidogo lakini ukienda kuangalia kwa undani kabisa nafasi ipo kama tutasimamia vizuri Mashirika haya naamini kwamba mchango mkubwa utakuwepo.
Mheshimiwa Naibu Spika, jambo lingine nilitaka nichangie tu kwenye hii Wizara, kwamba nilikuwa nafikiria Mheshimiwa Waziri atasema hii kada ya wahasibu. Kada ya wahasibu bado inatoa tu taarifa, msukumo haujawekwa vizuri nilikuwa nafikiria labda tungeweza kuzipandisha hadhi angalau ziwe katika hadhi ya Ukurugenzi ili waweze kutoa mchango mkubwa wa uchambuzi lakini pia kushiriki katika maamuzi kwenye Wizara. Kwa hiyo, utaona tumeendelea kuwa na unit, lakini umeona kabisa katika Wizara kuna fedha nyingi sana ambazo Wahasibu wanasimamia nilikuwa nafikiri Mheshimiwa Waziri alitazame. (Makofi)
Mheshimiwa Naibu Spika, lakini jambo lingine nilitaka nizungumze juu ya uandaaji wa hesabu. Serikali imefanya uamuzi mzuri utayarishaji wa hesabu kwa viwango hivi vya Kimataifa kwenye Accrual Basis, utaona sasa karibu kile kipindi cha mpito karibu kinakwisha, hatutakuja kuwa na hesabu nzuri. Tunahitaji tupate hesabu ambazo zitaonyesha ile National Wealth tuone majengo yanaonekana kwenye hesabu, jumuifu tuone madaraja gharama zake, tuone ardhi, tuone madeni na mali mbalimbali, utaona sasa tangu tulivyoingia kwenye mfumo huu ikifika mwaka 2017 itakuwa kile kipindi cha mpito kinaisha, tutategemea kuwa na hesabu ambazo zinaweza zisipate hati safi kama ilivyokuwa kwenye Halmashauri. (Makofi)
Mheshimiwa Naibu Spika, sasa liko jambo la kufanya Mheshimiwa Waziri, uliangalie hili, kikubwa zaidi kwenye kufanya uthamini wa mali utaona kwamba hata Kwenye Halmashauri za kwetu tunao ma-valuer lakini hawafanyi kazi ya kutathmini mali hizi za Halmashauri.
Mheshimiwa Naibu Spika, nilikuwa nafikiri nimshauri Mheshimiwa Waziri kwamba hili suala la kuthamini mali lichukuliwe kama ni National issue ili tuwe na frame work nzuri ya kuhakikisha kwamba tuna muda wa haraka kukamilisha uthamini wa mali ili hesabu zetu siku za usoni ziweze kuwa nzuri. (Makofi)
Mheshimiwa Naibu Spika, niliombe kupitia Wizara yako Mheshimiwa Waziri, mafunzo ya IPSAS kwa sababu update zipo kila wakati, tuweke msukumo ili tuweze kuwa na hesabu nzuri ambazo zitatusaidia kufanya maamuzi mbalimbali tunahitaji kuwa na kuhasibu oil and gas, tunahitaji kuhasibu shares na investment, kwa hiyo kila wakati kuna update zinakuja nilikuwa najaribu kuangalia kwenye bajeti ninaona kwamba saa nyingine upande wa mafunzo bado kidogo tunahitaji tuweze kusukuma tuweze kuweka mafungu ya kutosha. (Makofi)
Mheshimiwa Naibu Spika, jambo lingine nilitaka nizungumze juu ya accountability (uwajibikaji). Nilikuwa najaribu kuzitazama hizi ofisi za Internal Auditor General lakini naangalia pia na ofisi ya CAG. Nilivyokuwa nikiangalia kule naona kwamba tutakuwa na shida kubwa kwa sababu pamoja na kuwa kulikuwa na utaratibu ule wa kupunguza matumizi kwenye OC lakini utakuja kuona kabisa kuna kazi hazitafanyika. Mheshimiwa Waziri alitazame hili, Internal Auditor General ofisi yake ikiwezeshwa, itamuwezesha CAG iwe nyepesi na saa nyingine hata gharama za ukaguzi zinaweza zikapungua lakini bado naona hapa msukumo upo mdogo, hivi kwa nini Mheshimiwa Waziri ofisi ya Internal Auditor General isipewe full vote ili uwajibikaji uweze kuongezeka? (Makofi)
Mheshimiwa Naibu Spika, lakini pia bajeti ya CAG imepungua sana na ukija kuiangalia kwa undani nilikuwa naangalia kitabu Volume II, utaona kabisa kwamba hizi kaguzi kwenye Serikali za Mitaa hazitafanyika Mheshimiwa Waziri hebu litazame kwa sababu utaona kwamba imetengewa kwenye ule upande tu wa kwenda kutembelea Halmashauri, kwa mfano, ziko shilingi milioni 332 kwenye kile kifungu ukiangalia. Sasa hii ni wastani tu labda wa mtu mmoja siku 20 kila Halmashauri ataenda kufanya kazi haitawezekana, kwa hiyo utaona kabisa kwamba hii funding iliyokuwepo kwenye ofisi hii Mheshimiwa Waziri itazame vizuri lakini vinginevyo hatutategemea kuwa na report nyingi kama ulivyozionyesha kwenye report hii.
Mheshimiwa Naibu Spika, kuna report nyingi sana mwaka huu tumezipokea, kwa hiyo tutegemee siku za usoni hatutakuwa na report za ukaguzi nyingi kama ilivyokuwa kwa sababu hali iliyopo hapa siyo nzuri. Utaona kabisa sehemu ambayo ilikuwa imetengewa kwa mwaka uliotangulia shilingi bilioni 2.3 kwa ajili ya ukaguzi wa Wizara, ziko shilingi milioni 280, sasa hii inatuonyesha nini? Inaonyesha kwamba hii kazi ya ukaguzi haijapewa msukumo wa kutosha ili kuhakikisha kwamba tunapata report lakini mwisho wa safari tunaweza kufanya maamuzi mazuri.
Mheshimiwa Naibu Spika, nilitaka pia nimalizie kwa kutoa ushauri tu kwamba kama tulivyosikia kwenye report ya Kamati pia kwamba kiasi ambacho kilikuwa kimetengewa kwenye bajeti ni kiasi kidogo, kwa hiyo, wakati msukumo mkubwa unakwenda kufanya makusanyo ya kutosha basi tuhakikishe kwamba kiasi ambacho kinatengwa kwenye Bunge lako hili Tukufu kinapelekwa na kwa wakati ili kama kiasi chote kitatolewa basi itakuwa ni wakati mzuri wa miradi mbalimbali ya maendeleo kuweza kutekelezwa. (Makofi)
Mheshimiwa Naibu Spika, kwa hiyo, wakati huo huo tuendelee kuangalia maeneo mengine ambayo yataweza kuongeza mapato ya Serikali na hasa hasa hii non-tax revenue yako maeneo mengi ambayo tukiweza kuweka msukumo mkubwa tutaweza kuona kwamba tunapata fedha za kutosha na mwisho wa safari utaona kwamba angalau hata ule mtiririko wa fedha kwenda kwenye Halmashauri utakuwa unakwenda vizuri.
Mheshimiwa Naibu Spika, nimalizie kwa kusisitiza tena suala la asset valuation ni suala muhimu sana ili national accounts ziweze kuficha vizuri ili mali zetu kwenye Halmashauri zetu ziweze kuonekana vizuri, lakini pia hati safi ziweze kuongezeka. Utakuja kuona kwamba kwenye Halmashauri zetu kwa mwaka huu uliokwisha saa nyingine tunaweza tusiwe tumefanya vizuri sana lakini kutokana na hili tatizo kubwa la asset evaluation imekuwa ni tatizo kubwa.
Mheshimiwa Naibu Spika, kwa hiyo, Mheshimia Naibu Spika nashukuru sana kwa nafasi hii naunga mkono hoja kwa asilimia mia moja.
Mapendekezo ya Mpango wa Maendeleo wa Taifa Unaokusudiwa Kutekelezwa na Serikali pamoja na Mwongozo wa Kuandaa Mpango na Bajeti ya Serikali kwa mwaka wa Fedha 2017/2018
MHE. ELIAS J. KWANDIKWA: Mheshimiwa Mwenyekiti, asante sana kwa kunipa nafasi ili niweze kuchangia huu Mpango wa Maendeleo. Nimshukuru sana Mheshimiwa Waziri na timu yake kwa sababu ukiuangalia kwa ujumla mpango huu, nimeusoma vizuri na pia niseme kwamba nimechangia kwa maandishi kwa sababu ya muda. Mpango huu ni mzuri kwa sababu mpango huu ni muendelezo wa ule mpango wa miaka mitano. Kwa hiyo ukiusoma vizuri utaona kabisa kwamba uko mwendelezo mzuri, sasa kuna mambo kadhaa ya kufanya, ambayo nilikuwa napenda kushauri.
Mheshimiwa Mwenyekiti, mpango huu umezingatia Ilani ya Chama cha Mapinduzi, lakini pia umezingatia mpango wa maendeleo endelevu. Kwa hiyo, nilikuwa nataka ni- appreciate kwa kuona kwamba kwa kweli ukiangalia hali ya uchumi kwa ujumla kwa taarifa ilitolewa na BOT mwezi Agasti, utaona kabisa kwa performance ya bajeti ya Julai, maendeleo ni mazuri, kwa hiyo, ninampongeza sana Mheshimiwa Waziri.
Mheshimiwa Mwenyekiti, niende tu moja kwa moja kwenye ushauri, nilikuwa napenda nishauri mambo kadhaa, ambayo tumeyaona kama changamono na Waheshimiwa wengi wamechangia hapa. Ipo changamoto ya ukusanyaji kodi kwamba yako maeneo kama mpango unavyosema kwamba unakwenda kutazama sekta binafsi, lakini pia tumezungumza juu ya kuendeleza viwanda, lakini uko uhusiano mkubwa kati ya sekta binafsi na ukuaji wa viwanda na suala la ukuaji wa uchumi kwa ujumla. Kwa hiyo kuna mambo ya kuyaangalia hapa ili sasa tuweze kusaidia sekta, Mheshimiwa Waziri ajaribu kuangalia maeneo haya ya kodi, kwa sababu ukweli lazima wafanyabiasha na sekta binafsi walipe kodi. Lakini kuna maeneo ambayo ni ya kuyatazama ili kuweza kufanya ile tax compliance iwe ya hali ya juu.
Mheshimiwa Mwenyekiti, ukija kuangalia kwa mfano, upenda wa VAT kwenye viwanda vyetu ambavyo vipo kwa mfano, viwanda ambavyo vinasindika mafuta, mashudu yale yamewekea VAT, utakuja kuona kwamba VAT register ni kama agent wa TRA.
Mheshimiwa Mwenyekiti, sasa tunapokuwa na hii VAT kwenye uzalishaji wa kwanza utaona inavutia kuongeza bei na kwamba ule ushindani sasa wa bei unakuwa ni mgumu kwa product inayofanana na wenzetu nje ya nchi na hata kwa watumiaji wa bidhaa hii.
Mheshimiwa Mwenyekiti, kwa hiyo, tulitazame hili suala la namna ambayo kodi itahamasisha ili ule ulipaji wa kodi, compliance iwe kubwa kwamba mtu alipe bila kushurutishwa.
Mheshimiwa Mwenyekiti, jambo lingine ambalo lipo nilitaka nishauri, kumekuwa na tatizo hili la mzunguko wa fedha. Sasa nilikuwa najaribu kufikiria kwamba tulikuja na sheria ya bajeti ili mwezi ule wa saba kuwe na kiasi cha kutosha cha fedha kuweza kuendesha bajeti zetu.
Mheshimiwa Mwenyekiti, kwa hiyo, kunahitajika kutazama hili suala la cash flow management, Wizara ilitazame ili tunapokuja kupitisha bajeti mwanzoni mwa mwezi wa saba kuwe na flow nzuri ya fedha kulingana na uhitaji katika maeneo mbalimbali, katika Halmashauri zetu. Kwa hiyo, sikuona tatizo sana kwa sababu kama bajeti ipo na fedha inayotolewa iko within the budget, hapa hakuna shida, ila lipo suala la kuangalia ile flow ya pesa inayokwenda kwa ajili ya matumizi, kwa hiyo, Wizara hapa iangalie.
Mheshimiwa Mwenyekiti, suala la mzunguko wa fedha, hili linaonyesha kwenye sekta ya fedha, Wizara ilitazame kwa sababu kunapokuwa na mabadiliko ya hizi sheria za kodi zilivyokuja, lakini pia mabadiliko katika taasisi zetu za kifedha, watu wanapata hofu ya kupeleka fedha katika hizi taasisi za fedha. Kwa hiyo, utaona kabisa kwamba zile deposit kwenda kwenye mabenki zimepungua kiasi kwamba ule mzunguko umepungua. Kwa hiyo, sasa BOT iangalie namna yaku-regulate ule mzunguko wa fedha ili tuione inaleta impact kwenye mzunguko na ukuaji wa uchumi wa nchi yetu.
Mheshimiwa Mwenyekiti, uko uhusiano mzuri sana kati ya sekta binafsi na ukuaji wa viwanda, sasa uko umuhimu pia wa kuliangalia suala la kilimo. Kilimo chetu hakijapewa msukumo wa nguvu ili kuhakikisha kwamba sasa tunapata raw material za kutosha kuendesha viwanda vyetu. Ukija kuangalia kwenye zao la pamba, uzalishaji wa pamba umeshuka, katika msimu huu ununuzi wa pamba umefanyika kwa wiki mbili tu.
Mheshimiwa Mwenyekiti, kwa hiyo, utakuta sekta binafsi watu wana viwanda vyao vya kuchambua pamba vimesimama mtu ambaye alitakiwa kununua tani 60,000 katika msimu huu amenunua tani 14,000 utaona kabisa kwamba tuna dead asset, ziko asset za wafanyabiashara hazisaidii mchango katika uzalishaji. Kwa hiyo, Wizara itazame namna gani ya kuweza kusaidia haya maeneo ili tuwe na uwiano mzuri kati ya uzalishaji katika kilimo, uzalishaji katika viwanda vyetu ili tuweze kuhakikisha kwamba nchi yetu inapata fedha za kutosha. (Makofi)
Mheshimiwa Mwenyekiti, jambo lingine Serikali ijaribu kuangalia kusaidia tuje tupate kiwanda ambacho kita-support hivi viwanda vidogo ambavyo vipo vinachambua pamba, tupate kiwanda kikubwa kwa ajli ya kutengeneza nguo ili pia sasa tuweze kuzalisha nguo za kutosha ili wananchi wa Tanzania waweze kupata nguo kwa bei ambayo inakuwa ni nafuu na kufanya kwamba hali ya uchumi iweze kuwa nzuri.
Mheshimiwa Mwenyekiti, kwa hiyo, nilitaka pia nimalizie kutoa ushauri kwamba tulipokuwa tumeanzisha mfumo wa usimamizi wa fedha tumekuja na hii concept ya accrual basis, sasa…
MHE. ELIAS J. KWANDIKWA: Mheshimiwa Mwenyekiti, ninaunga mkono, ninashukuru sana.
Taarifa ya Kamati ya Hesabu za Serikali (PAC) pamoja na Maoni na Mapendekezo yaliyomo katika Taarifa hiyo; na Taarifa ya Kamati ya Bunge ya Hesabu za Serikali za Mitaa (LAAC) pamoja na Maoni na Mapendekezo yaliyomo katika Taarifa hiyo
MHE. ELIAS J. KWANDIKWA: Mheshimiwa Naibu Spika, ahsante sana kunipa nafasi niweze kuchangia kwenye taarifa za Kamati ya PAC na LAAC. Nianze kwanza kuishukuru Serikali kwa hatua mbalimbali ambayo imekuwa ikizichukua ili kuweza kupunguza yale mapungufu mengi ambayo yalikuwepo kipindi cha nyuma. Tumeshuhudia kumekuwa na reforms mbalimbali hususani financial management reforms zenye lengo la kuleta udhibiti wa matumizi ya Serikali, lakini pia kuondoa mapungufu mengi ambayo yamekuwa yakijitokeza siku za nyuma. (Makofi)
Mheshimiwa Naibu Spika, niungane na Waheshimiwa Wabunge wengine kumpongeza CAG na wafanyakazi walioko chini yaOfisi ya CAG kwa sababu taarifa hizi ambazo tumeletewa ni matokeo ya kazi nzuri ya CAG ambayo ameifanya. Wachangiaji wengi wamekuwa wakizungumza juu ya mapungufu yaliyokuwepo, kikubwa yanasababishwa na ule udhibiti wa ndani, lakini kama nilivyosema kwamba Serikali imeanzisha pia Ofisi ya Internal Auditor General kwa nia hiyo ya kuleta udhibiti madhubuti kwenye taasisi zetu na mashirika yetu na hasa hata kwenye Serikali zetu za Mitaa. Kwa hiyo, naona Serikali imekuwa ikifanya juhudi kubwa na naamini kwamba kadri tutakavyokwenda mambo yataendelea kuwa mazuri.
Mheshimiwa Naibu Spika, kazi kubwa ya ukaguzi ni kututhibitishia kwamba rasilimali za umma, zile asset za umma ziko katika hali nzuri, lakini pia tunapata ushauri kutokana na ukaguzi na matokeo yake ndiyo kama hivi kwamba Kamati zetu zimepata input ya kuweza sasa kuliletea mapendekezo Bunge ninaunga mkono mapendekezo yote ambayo yapo kwenye Kamati. (Makofi)
Mheshimiwa Naibu Spika, nijikite zaidi kwenye mashirika ya umma. Niko kwenye Kamati ya Uwekezaji wa Mitaji ya Umma. Nilitaka nizungumze machache kuhusu ufanisi ambao utatekeleza saa nyingine haya mashirika ya umma kuweza kupunguza matatizo yaliyokuwepo lakini pia kuweza kuongeza mapato, non-tax revenue katika Serikali. Kwa sababu ukiangalia bado ule mchango ambao unakwenda kwenye Serikali kwenye mapato bado uko mdogo, ukiangalia kwenye bajeti ya 2016/2017, mchango huu ambao ni non-tax revenue ukijumlisha pamoja na Halmashuri uko asilimia 11.3; lakini ukiona kwenye mwaka huu ambao tunakwenda kuzungumzia kipindi kijacho projection iko asilimia 12.35. Kwa hiyo, bado mchango uko mdogo kwa hiyo, ninaamini kwamba kuna mambo mengi yakishughulikiwa hasa hasa kuboresha mashirika yetu, mchango utakuwa mkubwa katika Pato lile la Taifa.
Mhesimiwa Naibu Spika, nizungumze mambo mawili, jambo la kwanza nilitaka niseme kuhusu kuwezesha Ofisi ya Msajili wa Hazina. Utakuja kuona kwamba Msajili wa Hazina amekuwa akifanyakazi kubwa kwa upande wa Mashirika ya Umma lakini pia kwenye upande wa PAC naamini kwamba amekuwa kitoa mchango wao kuwezeha kazi za Kamati kufanyika vizuri. Lakini bado liko jambo la kumwezesha huyu Msajili ili aweze kupata uwezo mkubwa wa kufanyakazi na kuweza kusimamia mashirika haya.
Mheshimiwa Naibu Spika, utaona kwamba kazi ya kwake ya kushauri mashirika juu ya uanzishwaji na hata saa nyingine kufutwa baadhi ya mashirika ambayo hayana ufanisi lakini liko jambo pia la kuangalia ule utendaji wenye tija katika mashirika. Kupitia mipango na bajeti za mashirika na hata jana umeshudia tumepitisha mabadiliko ya sheria kwa nia ya maana kusaidia katika mashirika haya ili kuwa na uwiano ule wa matumizi na mapato yanayotoka kwenye mashirika haya hii itaiwezesha Serikali kuweza kupata gawiwo au fedha kutoka kwenye mashirika yetu. (Makofi)
Mheshimiwa Naibu Spika, lakini anayo majukumu mengi, hii ni pamoja na kuweka viwango vya mashirika yetu kuweza kufanya makusanyo, lakini pia kuweza kuzisimamia hizi Bodi za Mashirika, kusimamia management na Kamati zake. Kwa hiyo, nilikuwa nafikiria nipendekeze tu kwamba Serikali iitazame hii ofisi ya Msajili wa Hazina ili iweze kusaidia kuleta tija na kupunguza mambo ambayo yamejitokeza katika mashirika yetu ambayo yana changamoto nyingi sana.
Mheshimiwa Naibu Spika, ukiangalia katika mashirika yetu ukiingalia sura ya mitaji iliyoko kwenye mashirika yaliyo mengi sura yake siyo nzuri inahitajika ifanyike uchambuzi wa makusudi wa nguvu na kushauri ili tuweze kuona zile capital structure kwenye mashirika yetu zinakuwa ni nzuri lakini kunahitaji pia kuweza kuona kwamba kuna mambo ambayo yameonekana kwenye report hii kwamba kuna madeni mengi kwa mashirika ambayo yanakusanya mapato yameshindwa kukusanya mapato vizuri, ipia utakuja kuona kwenye mizania kuna matatizo kwamba kuna rasilimali au asset za mashirika haya hazijafanyiwa evaluation muda mrefu, utaona matatizo yako mengi, iko ile mikakati ya kuweza kudhibiti vihatarishi (risk management) katika haya mashirika.
Mheshimiwa Naibu Spika, kwa hiyo, nilikuwa nafikiria niliseme hili kwamba Serikali iangalie sana hii ofisi. Ofisi inayo majukumu mengi na kama itawezeshwa kwa maana ya kuweza kuhakikisha kwamba wamekuwa na rasilimali za kutosha ili kuweza kushughulikia mashirika haya, tutaona kwamba tutaweza kuongeza ufanisi katika haya mashirika ambayo yapo kwa sababu ukija kuangalia mashirika yaliyo mengi hawana investment plan, mashirika yaliyo mengi utaona hakuna risk strategy za kuweza kuondosha hatari ambazo zinafanya mashirika haya yasiwe na ufanisi. (Makofi)
Mheshimiwa Naibu Spika, kwa hiyo, haya yote haya Msajili wa Hazina anatakiwa kuyatazama na kwa kasi kubwa ili tuweze kuondokana na hayo matatizo ambayo yapo. Utakuja kuona hata kuna taasisi zingine za kifedha ziko chini ya Msajili wa Hazina na zenyewe zimekumbwa na matatizo haya ya kutokupata faida. Kuna mikopo chechefu, lakini pia ule uwekezaji lazima usimamiwe vizuri ili tuone kwamba mashirika haya yanaweza kufanya vizuri. Kumekuwana pia kutokuwa na record nzuri kwenye hesabu, kuna over statement za asset au under statement kwa hiyo haya mambo hayo ni muhimu sana yaweze kutazamwa. (Makofi)
Mheshimiwa Naibu Spika, suala la internal control, udhibiti wa ndani ni muhimu sana kutazama katika maeneo yote ili tuweze kupunguza hizi hoja lakini kikubwa tuweze kuwa na ufanisi mzuri katika kusimamia hizi rasilimali. Kwa hiyo, nilitaka nishauri tu kwamba jambo la kwanza Serikali isisitize sana kuhakikisha kwamba kunakuwa na Kamati za Ukaguzi ambazo zinatakiwa ziimarishwe, ziwe na watu wenye weledi lakini kama itawezekana pia kwenye mabadiliko ya sheria zetu tuzitazame ili Wajumbe wa Kamati hizi za Ukaguzi waweze kutoka nje ya taasisi husika ili ule ushauri uweze kusaidia kuboresha mashirika yetu. (Makofi)
Mheshimiwa Naibu Spika, jambo la lingine; wakaguzi wa ndani utakuja kuangalia hata katika Halmashauri zetu wakaguzi wa ndani ni wachache. Unakuta wakati mwingine wakipata fursa ya kwenda kwenye mafunzo ofisi zinafungwa zina wakaguzi wawili, zina wakaguzi watatu na hawa wakaguzi wa ndani ni jicho kwenye management iweze kusaidia kurekebisha mambo mapema kabla mambo hayajaharibika.
Kwa hiyo, ni muhimu Serikali itazame, imuwezeshe Mkaguzi mkuu wa ndani lakini pia wakaguzi wa ndani walioko kwenye taasisi zetu waweze kupata mafunzo lakini pia waweze kuongezwa ili waweze kutusaidia. (Makofi)
Mheshimiwa Naibu Spika, jambo la kuangalia pia kuwezesha mashirika yetu yana upungufu wa fedha, Serikali kama inaweza kwa sababu imekuwa ikiongeza makusanyo tuanzishe huu mfuko wa uwekezaji ili uweze kusaidia mashirika na taasisi ambazo ziko chini ya TR ili ziweze kuweza kupata fedha kutoka kwenye mfuko huu. Tuyaimarishe haya mashirika ili mwisho wa siku yaweze kuongeza gawiwo upande wa Serikali.
Mheshimiwa Naibu Spika, nimalizie kukushukuru kwa kunipa nafasi hii kilio changu kikubwa ilikuwa ni kuhakikisha kwamba Ofisi ya TR inawezeshwa ili ikiungana na taasisi nyingine zinazoshughulikia masuala ya uadilifu, masuala haya ya tija, ziweze kufanya vizuri ili mwisho wa siku hoja zipungue lakini kikubwa ziweze kuchangia kwenye maendeleo ya Taifa.
Mheshimiwa Naibu Spika, ahsante sana kwa kunipa nafasi.
Mapendekezo ya Mpango wa Maendeleo wa Taifa Unaokusudiwa Kutekelezwa na Serikali Pamoja na Mwongozo wa Kuandaa Mpango wa Bajeti ya Serikali kwa Mwaka wa Fedha 2017/2018
MHE. ELIAS J. KWANDIKWA: Mheshimiwa Naibu Spika, nianze kumpongeza Mheshimiwa Waziri na timu nzima ya Wizara ya Fedha na Mipango kwa kuja na mpango ambao unatekeleza ule mpango wa miaka mitano, Mpango wa Maendeleo endelevu na ilani ya CCM. Nipongeze mambo yafuatayo ambayo ni makusanyo yameongezeka na udhibiti wa matumizi umeongezeka.
Mheshimiwa Naibu Spika, Wizara iangalie kwa makini changamoto zifuatazo:-
Ukusanyaji wa kodi wenye ufanisi na matatizo ya ukusanyaji kwa maofisa na walipa kodi. Uwekezaji sekta binafsi kumudu ushindani wa bidhaa nje unaotokana na “application ya VAT; cash flow management, mzunguko wa fedha (money supply), ukuaji wa uchumi na hali halisi ya maisha, kupeleka fedha za bajeti zilizotengwa na kwa wakati.
Mheshimiwa Naibu Spika, ushauri, Serikali iendelee kupanua wigo wa ukusanyaji, mkazo uwe pia kwenye makato yasiyo na kodi (non-tax revenue) hususan taasisi zilizo chini ya TRA. Tuangalie namna kodi (VAT) itakavyowalinda sekta binafsi, tuangalie mnyororo wa huduma, mfano tuwezeshe kilimo chenye tija, kilimo kitoe malighafi za viwanda tujenge viwanda ambavyo ni soko la viwanda vyetu. Kilimo na viwanda vitainua uchumi na kuleta ajira.
Mheshimiwa Naibu Spika, Serikali iangalie vizuri utekelezaji accounting framework ya “accrual basis of accounting ili tuweze kuwa na cash ya kutosha mwanzoni mwa mwaka miradi isisimame mwanzoni mwa mwaka. Uwepo uhakiki wa data “data integrity” ili consumer price index” ijengwe kwa kuzingatia mtawanyiko wa masoko.
Mheshimiwa Naibu Spika, hii itawasaidia menejimenti ya real economy na Nominal economy ili kuondoa dhana ya ukuaji uchumi na hali halisi. Program based on budgeting inayolenga kuanza na Wizara nane itayarishwe kwa makini kwani inahitaji taarifa nyingi, inataja kuwa na “activity” nyingi, ngumu sana kuainisha shughuli (activity) na matokeo lengwa/malengo.
Mheshimiwa Naibu Spika, naunga mkono mpango huu.
Taarifa ya Kamati ya Kudumu ya Bunge ya Miundombinu na Taarifa ya Kamati ya Kudumu ya Bunge ya Nishati na Madini kwa Kipindi cha Januari, 2016 hadi Januari, 2017
MHE. ELIAS J. KWANDIKWA: Mheshimiwa Naibu Spika, asante sana kwa kunipa nafasi ili
niweze kuchangia kwenye taarifa za Kamati ya Nishati na Madini na ile ya Miundombinu.
Mheshimiwa Naibu Spika, kwanza nitumie nafasi hii nipongeze sana kamati zote hizi mbili
kwa kuja na ripoti nzuri; ripoti ambazo ukizisoma zimesheheni mapendekezo mazuri sana na
maazimio mazuri kwenye ripoti hizi na imani yangu kwamba Serikali itafanyia kazi na
kuyatekeleza vema mapendekezo ambayo yapo kwenye ripoti ya Kamati hizi. (Makofi)
Mheshimiwa Naibu Spika, maeneo haya ya miundombinu pamoja na nishati na madini
ni muhimu sana katika kuchochea ukuaji wa uchumi wa nchi yetu. Stadi zinaonesha asilimia 80
ya uwezeshaji wa uwekezaji inatokana na nishati hizi pamoja na miundombinu.
Mheshimiwa Naibu Spika, kwa hiyo, mkazo mkubwa ukiwekwa kwenye sekta hizi
utachochea kiasi kikubwa sana cha maendeleo.
Mheshimiwa Naibu Spika, Jimboni kwangu Ushetu hatuna umeme, tumebahatika kuwa
na vijiji vitatu tu ambavyo vimepata umeme, imekuwa ni vigumu sana kushawishi wawekezaji
kuja kuweka uwekezaji wa aina mbalimbali. Kwa hiyo, ninaamini kabisa katika hii REA III kwa vile
vijiji vyangu vimeonekana kwenye ule mpango basi nafikiri Mheshimiwa Waziri hapa
atanihakikishia kwamba tutapata umeme ili ile kasi ya kuvutia wawekezaji katika maeneo ya
kwetu tuweze na sisi kuweza kusukuma katika maeneo yetu. (Makofi)
Mheshimiwa Naibu Spika, sekta hii ninasema ni muhimu katika ukuaji wa uchumi; hivi
majuzi tulikuwa tunazungumza juu parameter mbalimbali za ukuaji wa uchumi ikiwemo
mfumuko wa bei; nilitaka nijikite hapa kidogo nizungumze na namna ambavyo hata wakati
mwingine bei hii ya nishati ya umeme na mafuta inavyoweza kuathiri; kuna muda wa kutafsiri hili
suala la mfumuko wa bei.
Mheshimiwa Naibu Spika, kwa sababu utakuja kuona mfumuko wa bei umekuwa
mkubwa sana katika hizi nishati za petroli, mafuta ya taa pamoja na vitu vinavyoambatana na
petroli. Kwa mfano kwa ripoti za BOT zinaonyesha kwamba kwa mwezi ule wa Oktoba na
Novemba mfumuko wa bei umepanda sana kwenye nishati hii ya mafuta na umeme kutoka
asilimia 6.2 kwenye asilimia 11.7. Sasa utakuja kuona kwamba hii ndio maana wakati mwingine inaleteleza tukitafsiri mfumuko wa bei inakuwa haieleweki kwa watumiaji hasa kule vijijini kwa
sababu utaona kwamba maeneo mengine kumekuwa na mfumuko katika rate ndogo, lakini hii
ukija kuchanganya kwa ujumla wake utakuja kuona unapata wastani wa nne nukta tano
mpaka nne nukta nane katika mwezi ule tu wa kutoka mwezi wa kumi kwenda mwezi wa kumi
na moja.
Mheshimiwa Naibu Spika, sasa tukizungumza juu ya hali ilivyo vijijini saa nyingine inaweza
isieleweke sasa nataka niseme kwamba upo umuhimu sasa wa Serikali kutazama eneo hili la
nishati ili kuweza kuudhibiti huu mfumuko katika maeneo haya ya nishati ili ule uwiano wa ujumla
ulete maana halisi. Kwa hiyo, nilikuwa naona hii ni sehemu muhimu sana kwamba Serikali iweze
kuiangalia. Kwa sababu ukiona upandaji wa gharama hizi za nishati za mafuta na umeme
zinasababisha ukuaji ambao uko shaghala bagala katika maeneo mbalimbali ya utumiaji kama
kwenye chakula.
Mheshimiwa Naibu Spika, kwa sababu nilikuwa najaribu kuangalia ripoti hii utaona
kabisa kwamba wakati mfumuko wa bei unapanda kwenye nishati hii, bei ya chakula inakuwa
ni shida. Nilikuwa najaribu kuona katika kipindi kirefu kwa mfano, nimeangalia kipindi cha mwezi
Mei mpaka Oktoba, 2016 hii ilikuwa imeshuka inflation katika eneo hili. Lakini kipindi kilichofuata
baada ya Oktoba kume-shoot sana katika nishati. (Makofi)
Mheshimiwa Naibu Spika, kwa hiyo, Serikali naishauri ijaribu kuangalia kwa sababu nishati
hii inavyopanda, bei ya chakula inapanda ukizingatia kwamba wananchi wetu sasa
kwasababu ya miundombinu iliyopo mjini sehemu ambayo kuna umeme kumekuwa na
uzalishaji wa vyakula na bidhaa nyingine zimekuwa bora zaidi. Kwa hiyo, wananchi wanauza
mazao yao yanakuja mjini halafu baadae yanarudi kwa ajili ya utumiaji kule; kwa hiyo
kunakuwa kuna athari kubwa ndio maana tunaona kwamba bei ya chakula inakuwa ni shida.
(Makofi)
Mheshimiwa Naibu Spika, nilitaka nizungumze eneo lingine kwa sababu natoka maeneo
ya uzalishaji wa chakula, umuhimu wa matumizi ya nishati yetu katika kutengeneza mbolea,
niishauri tu Serikali kwamba ilitazame eneo hili ili uzalishaji wa mbolea uwe kwa wingi ndani ya
nchi lakini pia wananchi tuweze kupata mbolea kwa wakati.
Mheshimiwa Naibu Spika, nilikuwa nataka pia nijue kwamba ule mradi wa kutengeneza
mbolea ya Urea ambao kulikuwa kuna majadiliano kati ya TPDC na wale Wajerumani umefikia
wapi kwa sababu sisi ndiyo matumaini yetu. Katika msimu huu hatukupata kabisa mbolea,
tulipata mbolea kwa ajili ya kilimo cha tumbaku, wakulima wa mahindi hawajapata mbolea
sasa na wananchi wameitika vizuri sana kutumia hizi pembejeo. Na kwa kweli inatia matumaini
kwa sababu sasa wananchi wanaweza kuzalisha hadi gunia 30 kwa eka kama watawezeshwa.
Kwa hiyo, nilitaka niisemee Serikali itazame uzalishaji wa mbolea kwa kutumia hizi nishati zetu za
gesi asili ili mbolea ipatikane kwa wingi wananchi waweze kupata mbolea na kuweza kufanya
uzalishaji.
Mheshimiwa Naibu Spika, naomba nizungumzie kusaidia wachimbaji wadogo, maeneo
ninayotoka tuna maeneo ambayo wachimbaji wadogo wanachimba. Sasa ni ombi langu tu
kwa Serikali kama alivyoahidi Mheshimiwa Rais wakati wa kampeni isaidie kuweka mazingira
mazuri kwa wachimbaji wetu. (Makofi)
Mheshimiwa Naibu Spika, nimalizie tu kwa kusema naunga mkono hoja hizi, Serikali iweze
kutusaidia tuweze kusonga mbele. Ahsante.
Makadirio ya Mapato na Matumizi ya Fedha za Ofisi ya Waziri Mkuu na taasisi zilizo chini yake pamoja na Mfuko wa Bunge kwa mwaka 2017/2018.
MHE. ELIAS J. KWANDIKWA: Mheshimiwa Mwenyekiti, nianze kwa kutoa shukrani kwa Hotuba nzuri ya Mheshimiwa Waziri Mkuu na naunga mkono hoja.
Mheshimiwa Mwenyekiti, nashukuru sana Waziri Mkuu kwa umakini wake na upendo mkubwa alionao anapotekeleza majukumu yake na unapompelekea jambo lolote yuko tayari kulishughulikia mara moja.
Mheshimiwa Mwenyekiti, namwomba tena Waziri Mkuu atusaidie kutatua mgogoro unaofukuta juu ya umiliki halali wa majengo ya Halmashauri ya Ushetu yaliyoko Kahama Mjini ambayo bila kuzingatia Sheria, Kanuni na Taratibu, Serikali ya Mkoa imeagiza yamilikiwe na Halmashauri
ya Mji wa Kahama na kunyima fursa Halmashauri ya Wilaya ya Ushetu kupanua wigo wa mapato yake na kuongeza huduma bora kwa wananchi. Vilevile inaiweka katika hatari ngumu kisiasa eneo letu.
Mheshimiwa Mwenyekiti, kuhusu suala la maji ya mradi wa Ziwa Viktoria; naishauri Serikali kuangalia impact ya upelekaji wa maji yaani kufanya mapitio kiasi gani au idadi gani ya watu wanasambaziwa maji kuliko kuridhika na dhana pekee ya kuwa maji yamefika Makao Makuu ya Wilaya
hali maji hayajawafikia wananchi walio wengi. Mfano; maji ya Ziwa Viktoria yamefika katika Makao Makuu ya Wilaya na wananchi wengi hawajasambaziwa maji hayo ikiwemo eneo lote la Jimbo la Ushetu.
Mheshimiwa Mwenyekiti, naomba Serikali iangalie suala la kutusambazia maji eneo la Jimbo la Ushetu sehemu ambayo ina shida kubwa ya maji.
Mheshimiwa Mwenyekiti, kwa upande wa kilimo naiomba Serikali iweke mkazo na kusimamia na kuleta tija katika uzalishaji:-
(i) Suala la pembejeo ipatikane ya kutosha, ipatikane mapema (ii) Benki ya Kilimo iwezeshwe mtaji wa kutosha na isimamiwe vizuri ili iweze kutekeleza majukumu yake hususani:-
(a) Kutoa mikopo kwa wakulima.
(b) Kufanya utafiti wa kifedha na kiuchumi.
(c) Kutoa elimu kwa wakulima.
(d) Kuwajengea uwezo vijana na kuwawezesha kwenye miradi ya kilimo.
(e) Kuratibu utoaji mikopo.
Mheshimiwa Mwenyekiti, kwenye eneo la madini naomba Serikali iwasaidie wachimbaji wadogo wadogo wapate maeneo yao ya uchimbaji.
Mheshimiwa Mwenyekiti, mfano katika eneo la Mwabomba Jimbo la Ushetu kuna hali ya sintofahamu wachimbaji wadogowadogo waliopo watakwenda wapi kufuatia eneo hilo kupewa mwekezaji ambaye anasuasua kuanza shughuli zake wakati huo huo Mheshimiwa Rais wetu
Dkt. Magufuli aliwaahidi wananchi kuwa hawatahamishwa eneo hilo.
Mheshimiwa Mwenyekiti, naomba nipate ahadi ya Serikali juu ya hatma ya wachimbaji wadogo wadogo katika eneo hilo.
Mheshimiwa Mwenyekiti, naunga mkono hoja.
Makadirio ya Mapato na Matumizi ya Serikali kwa Mwaka wa Fedha 2017/2018 - Ofisi ya Rais, Tawala za Mikoa na Serikali za Mitaa na Ofisi ya Rais, Menejimenti ya Utumishi wa Umma na Utawala Bora
MHE. ELIAS J. KWANDIKWA: Mheshimiwa Spika, ahsante sana kwa kunipa nafasi ili na mimi niweze kuchangia kwenye hotuba ambazo ziko mbele yetu na niaze kwa kuunga mkono kwa asilimia mia moja.
Mheshimiwa Spika, nachukua nafasi hii kutoa shukrani zangu za dhati kwa Mheshimiwa Rais kwa nia yake thabiti ya kusaidia wanyonge, namshukuru Waziri Mkuu, sikupata nafasi ya kuchangia kwenye hotuba yake, lakini namshukuru sana kwa kutusikiliza, tunapokuwa na masuala anayashughulikia kwa haraka sana.
Mheshimiwa Spika, nawashukuru sana Waheshimiwa Mawaziri, ndugu yangu Mheshimiwa George Simbachawene, Mheshimiwa Jafo na dada yangu Mheshimiwa Kairuki kwa hotuba nzuri. Nimepitia hotuba hizi na jedwali hili ambalo Mheshimiwa Waziri wa TAMISEMI ametuwasilishia hapa, yapo mambo ambayo kwa kweli inaonesha kabisa Wizara imejipanga vizuri, na mimi nimefarijika sana kuona kumbukumbu nzuri ambazo pia zitatusaidia katika kutekeleza majukumu yetu. Kwa hiyo, nashukuru sana. (Makofi)
Mheshimiwa Spika, nianze kutoa mchango wangu kwa kuzungumza juu ya uratibu, hususan najikita kwenye hii Wizara ya TAMISEMI, kwamba Wizara hii inayo majukumu mengi lakini napenda tu nipate nafasi hii niweze kuomba sana katika kuratibu maeneo mbalimbali ambayo pia
yanasimamiwa na sekta nyingine kwa mfano kwenye kilimo waweze kuangalia vizuri ili watusaidie wananchi wetu. Sisi tunaotoka majimbo ambayo pia ni wazalishaji wakubwa wa mazao ya kilimo, waweze kutusaidia. Kwa sababu najua wanasimamia upande wa pembejeo, tumekuwa na shida kubwa, tunahitaji uratibu uwe wa mapema ili wananchi wetu wapate pembejeo mapema tuweze kuongeza uzalishaji.
Mheshimiwa Spika, yapo maeneo mengine ambayo yanahitaji kufanya utafiti. Tunaona kuna suala hili la kuwa na akiba ya chakula, imefika wakati sasa Wizara ijaribu kuangalia kama tunaweza kupata fursa pia ya kuhifadhi chakula, tuwe na maghala kwenye upande wa Serikali za
Mitaa kwa maana ya Halmashauri zetu ili tuwe na akiba lakini pia tunaweza kufanya biashara kupitia zoezi hili la kuhifadhi chakula. (Makofi)
Mheshimiwa Spika, pia napenda kushauri kuhusu usimamizi wa mikopo kwa wakulima wetu kwa sababu Wizara hii kwa idara ambazo zipo kwenye Halmashauri zetu, ikisimama vizuri tutaweza kuwasaidia wananchi. Kwa sababu utaweza kuona kwamba mikopo ambayo inakwenda kwa wakulima kwa mfano wa zao la tumbaku, utaona ile mikopo na mikataba inayotolewa na vyombo vyetu ambavyo vinakopesha wananchi kumekuwa na biashara ndani yake ambayo inawaumiza sana wakulima.
Mheshimiwa Spika, kwa mfano mikataba ambayo inakuwa imetengenezwa kwa kufuata fedha za kigeni, kwamba wakati wa kukopa unapopewa pesa kwenye kubadilisha pesa kutoka dola kwenda shilingi, pale kuna gharama ambazo zinakuwepo na wakati wa malipo
kadhalika kunakuwa kuna gharama ambazo mwisho wa safari wakulima wetu wanapata gharama kubwa kutokana na mikopo hii.
Mheshimiwa Spika, kwa hiyo, napenda nishauri kwenye kuratibu, tuimarishe maeneo ambayo kwa upande wa idara ambazo zinasimamia wakulima hawa hususan hawa wa tumbaku tuweze kuona kwamba mikataba yao pia inakuwa mizuri kwa wakulima.
Mheshimiwa Spika, nilitaka nizungumze juu ya uongezaji wa makusanyo katika Halmashauri zetu. Kwa maana hiyo, naiomba Wizara hii ya TAMISEMI iweze kutusaidia pale ambapo kwa upande wetu sisi kama Halmashauri tunavyokuwa na mipango ya kuwekeza ili tuweze kupanua
makusanyo katika maeneo yetu, kwa sababu hapa kuna tatizo kwamba tunavyotaka angalau tu-cross border, tuweze kufanya uwekezaji kwenye maeneo mengine. (Makofi)
Mheshimiwa Spika, Mheshimiwa Waziri wa TAMISEMI anajua kwamba sisi tuna dhamira kubwa ya kutokutegemea ushuru tu wa mazao, tunapenda pia twende tufanye uwekezaji ili Halmashauri zetu ziweze kuongeza mapato.
Mheshimiwa Spika, kwa hiyo, naomba tu Wizara hii iweze kufanya coordination nzuri ili tutakapofika kwenye maeneo ambayo tunataka kupanua vyanzo, basi watusupport ili tuweze kuongeza makusanyo. Kuongezeka kwa makusanyo ina maana huduma kwa wananchi wetu itakuwa inaongezeka.
Mheshimiwa Spika, nataka nizungumze juu ya udhibiti wa ndani (internal controls), lakini nataka nijikite kwenye maeneo mawili; kuimarisha hili eneo la Wakaguzi wa Ndani na upande mwingine nitazungumza juu ya Kamati za Ukaguzi ambazo hazijafanya vizuri, zimeleteleza kutokuwa na udhibiti mzuri katika makusanyo na katika matumizi. Kwa hiyo, nafikiria nizungumze maeneo haya mawili.
Mheshimiwa Spika, nimeona kwamba katika maeneo yetu upande wa Wakaguzi wa Ndani bado tuna matatizo makubwa. Kwanza Wakaguzi hawa wa Ndani ni wachache sana, hawawezi kumudu kuwa na mawanda ya kutosha (scope) ili ule ushauri wao uweze kusaidia Halmashauri yetu.
Mheshimiwa Spika, nafikiri Wizara hii itazame sana eneo hili, kwa sababu ukiangalia Wakaguzi wa Ndani, hawana hata ule mpango. Sisi tunao Wakaguzi wawili; hawana hata ule mpango ambao utaonesha kwamba wamejipanga vizuri ili kuweza kupitia maeneo ya kutosha
na kuweza kushauri katika Halmashauri ili tuweze kufanya vyema.
Mheshimiwa Spika, utakuta Wakaguzi hawana hata ule ujuzi wa kutosha kuweza kuangalia labda kuwa na uwezo kwenye mifumo hii, ujuzi wa TEHAMA uko mdogo, hawawezi ku-access information kwenye EPICA, Lawson, kwenye PLANREP, kwa hiyo, utaona kwamba hili ni tatizo. Hawa Wakaguzi wa Ndani waongezwe lakini pia waweze kuwa na weledi wa kutosha waweze kuzisaidia Halmashauri zetu.
Mheshimiwa Spika, utakuja kuona kwamba hata bajeti, nilipokuwa nikipitia bajeti ya kwenye Halmashauri yangu, niliwauliza Wakaguzi wa Ndani kama fedha zinatosha.
Kwa hiyo, unaona kwamba hata pesa wanazopangiwa ni kidogo sana kuweza kumudu majukumu yao na pia wana shida ya vifaa, hawana kompyuta, hawana magari ya kutembelea maeneo mbalimbali, maeneo ya kwetu ambayo ni makubwa sana. Kwa hiyo, utaona kwamba ule mchango wao ni mdogo sana ambao kimsingi kama maeneo haya tutayaboresha, watatuwezesha pia Maafisa Masuhuli kufanya kazi zao vizuri kwa sababu watapata ushauri na kwa mapema zaidi.
Mheshimiwa Spika, hili eneo la Kamati za Ukaguzi utaona Kamati ya Ukaguzi ni muhimu sana kuwepo katika Halmashauri yetu, lakini bado hatujaziwekea msimamo mkubwa kuweza kuhakikisha kwamba Kamati hizi zinafanya kazi na kusaidia mambo mengi sana.
Kwa hiyo, utaona eneo hili ni muhimu sana, TAMISEMI ilitazame ili waweze kusaidia. Hizi Kamati zitamwezesha Afisa Masuhuli kutimiza wajibu wake kwa sababu ataweza kumshauri vizuri majukumu yake ya kiuongozi, zitasaidia sana kama zitaimarishwa. Pia tutapata ufanisi katika hiki kitengo cha Ukaguzi wa Ndani kwa sababu hii Kamati ya Ukaguzi inamsimamia kwa ukaribu sana huyu Mkaguzi wa Ndani. Kwa hiyo, nafikiri eneo hili pia tuweze kulitazama.Mheshimiwa Spika, nizungumzie juu ya maboma.
Tunayo maboma mengi sana ambayo wananchi wametumia nguvu nyingi sana kujenga, katika hili TAMISEMI watusaidie sana kuyakamilisha haya maboma. Nilikuwa najaribu kuangalia kwenye haya majedwali, utaona kabisa kwamba kuna upungufu sana. Kwa mfano, nilikuwa najaribu kutazama nikaona upungufu wa madarasa katika shule za msingi na sekondari. Kuna upungufu mkubwa sana ukiangalia majedwali haya, lakini wananchi wamejitolea vya kutosha; yako maboma mengi sana. (Makofi)
Mheshimiwa Spika, kwa mfano, ninazo nyumba 170 ikiwemo madarasa, zahanati, majengo ya utawala, nyumba za walimu, nyumba za wafanyakazi wa afya 170 ambazo zinasubiria kukamilishwa. Hii idadi ni kubwa sana, bila Serikali kutusaidia Halmashauri peke yake haiwezi. Pia yapo majengo 117 ambayo yako kwenye hatua mbalimbali; hatua ya msingi, hatua ya madirisha na hatua ya lenter Serikali naomba
itusaidie sana ili tuweze kupunguza huu upungufu ambao upo.
Mheshimiwa Spika, kwa hiyo, naomba sana TAMISEMI watazame eneo hili kwani wananchi wameweka nguvu nyingi, watapata moyo sana kama Serikali itatusaidia kuweza kukamilisha masuala haya. (Makofi)
Mheshimiwa Spika, jambo lingine, nilipokuwa nikipitia hili jedwali, nimeona kuna shule zimesahaulika. Nashukuru kwamba tumepata walimu wa sayansi wachache, lakini ninaamini kwamba sisi katika Halmashauri ya Ushetu tunayo shule ya high school inaitwa Dakama secondary school, haikupangiwa walimu na ina upungufu; haina walimu wa sayansi. Walimu wa physics, tunaye mmoja ambaye ndio Mkuu wa Shule, anafundisha kuanzia form one mpaka form six.
MHE. ELIAS J. KWANDIKWA: Hatuna mwalimu wa biology! Sasa naomba Wizara itazame ili tuweze kusaidia hawa watoto. Isipokuwa nimegundua kwamba ilisahaulika kwa sababu, ukiangalia hata katika majedwali kwenye mgao wa fedha za usimamizi wa mitihani, hatukupangiwa high school. Kwa hiyo, naamini kwamba shule hii ilisahaulika.
Kwa hiyo, Mheshimiwa Waziri naomba uitazame hii shule ili tuokoe hawa watoto waweze kupata huduma na tuweze kufanya vizuri. (Makofi)
Mheshimiwa Spika, nimalizie kwa kumwomba Mheshimiwa Waziri TAMISEMI, kusaidiwa madaraja matatu…
Mheshimiwa Spika, ahsante sana. Naunga mkono hoja.
Makadirio ya Matumizi ya Serikali kwa Mwaka wa Fedha 2017/2018 – Ofisi ya Makamu wa Rais, Muungano na Mazingira
MHE. ELIAS J. KWANDIKWA: Mheshimiwa Mwenyekiti, naanza kwa kuunga mkono hoja. Napenda kutoa mchango wangu kwa kuishauri Wizara hii kusimamia fedha wanazochangia wananchi wakulima wa tumbaku kupitia tozo kwenye mauzo yao namna zinavyotumika kwenye kuhifadhi Mazingira.
Mheshimiwa Mwenyekiti, Waheshimiwa wabunge wajue tozo ni kiasi gani zimekusanywa na kiasi hicho kimerejeshwa kwenye maeneo yaliyoathirika na uharibifu wa mazingira; kwani kuna uwezekano zikatengenezwa taarifa za fedha zilizotumika ambazo siyo sahihi kwani wananchi binafsi wanajihusisha kuhifadhi mazingira. Isije ikatokea kuwa na utaratibu hafifu fedha za tozo kwenye tumbaku zikatumika na wajanja na wakasingizia zimetumika kwa kubadilisha na juhudi binafsi za wananchi.
Mheshimiwa Mwenyekiti, ahsante na naunga mkono hoja.

Makadirio ya Mapato na Matumizi ya Serikali kwa Mwaka wa Fedha 2017/2018 - Wizara ya Katiba na Sheria
MHE. ELIAS J. KWANDIKWA: Mheshimiwa Mwenyekiti, kwa kuwa tumehamia Makao Makuu ya Halmashauri ya Ushetu, Makao Makuu katika Kijiji cha Nyamilangano (Jimbo la Ushetu) na kwa kuwa Mahakama inayohudumia eneo hili yako mbali na kwa kuwa tunayo Ofisi ya OCD – Ushetu tuliyopewa hivi karibuni na ni muhimu mashauri mbalimbali yanaelekezwa umbali mrefu kupata huduma za Kimahakama na kwa kuwa Halmashauri ya Ushetu iko tayari kutoa eneo kwa ajili ya ujenzi wa Mahakama tunaomba Serikali itujengee Mahakama ya Mwanzo eneo hili la Kijiji cha Nyamilangano (Makao Makuu ya Halmashauri ya Wilaya Ushetu) ili wananchi wapate huduma ya haki zao.
Mheshimiwa Mwenyekiti, naunga mkono hoja.
Makadirio ya Mapato na Matumizi ya Serikali kwa Mwaka wa Fedha 2017/2018 - Wizara ya Ujenzi, Uchukuzi na Mawasiliano
MHE. ELIAS J. KWANDIKWA: Mheshimiwa Mwenyekiti, nianze kwa kuunga mkono hoja. Naomba kuchangia mambo yafuatayo:-
Mheshimiwa Mwenyekiti, kwanza, ahadi ya Rais, ujenzi wa barabara ya lami. Wakati wa kampeni Rais, Mheshimiwa Dkt. John Pombe Joseph Magufuli aliahidi ujenzi wa barabara ya lami kilometa 10 Ushetu. Je, barabara hii itajengwa lini ukizingatia Jimbo la Ushetu halina barabara hata mita moja? Zaidi kuna vumbi jingi sana Makao Makuu ya Halmashauri ya Ushetu. Naomba Serikali itilie mkazo ujenzi wa barabara kama Mheshimiwa Rais alivyoahidi.

Mheshimiwa Mwenyekiti, pili, ujenzi wa minara ya mawasiliano. Halmashauri yetu ni mpya, tumefanikiwa kuwa na Wilaya ya Kipolisi, tumehamia Makao Makuu ya Halmashauri ya Wilaya, Kijiji cha Nyamilangano, Kata ya Nyamilangano. Mawasiliano ni hafifu na tunapata shida kubwa sana.

Mheshimiwa Mwenyekiti, mawasiliano ya TEHAMA yanakwama ikiwemo mfumo wa malipo na mifumo mingine ya Halmashauri ya Wilaya yetu. Inalazimika wakati mwingine kazi zifanyikie kwenye Halmashauri huko Mjini Kahama.

Mheshimiwa Mwenyekiti, mawasiliano ya kudhibiti usalama kwa Jeshi letu la Polisi pamoja na ulinzi shirikishi; niliwahi kuwa na swali nikaomba Kata za Nyamilangano, Uyogo, Chona, Ushetu na Kata nyingine, Serikali itusaidie tupate minara ili tukimbizane na maendeleo katika Jimbo la Ushetu. Naomba sana priority iwe Makao Makuu, yaani Kijiji cha Nyamilangano.

Mheshimiwa Mwenyekiti, tatu, kupandisha hadhi barabara; tumekuwa na maombi ya kupandishiwa barabara hadi ya TANROAD barabara zinazounganisha mikoa hususani:-

(i) Barabara ya kutoka Tulelo - Mhulidede - Tabora kilometa 21. Barabara hii inaunganisha Mkoa wa Shinyanga na Tabora.

(ii) Barabara ya Chambo hadi Mambari. Barabara hii inaunganisha Mkoa wa Shinyanga hadi Tabora.

(iii) Barabara ya Masumbwe (Mbongwe – Geita), Mwabomba, Ulowa, Kaliua (Tabora). Barabara hii inaunganisha Mkoa wa Geita, Shinyanga hadi Tabora.

Mheshimiwa Mwenyekiti, barabara hizi ni muhimu kwani maeneo haya yatachochea utalii, tutasafirisha mazao ya chakula na biashara na mambo mengi ya maendeleo.

Mheshimiwa Mwenyekiti, nne, kuhuisha Kamusi ya Barabara; naomba sana Wizara hii ihuishe Kamusi ya Barabara kwani inatunyima fursa ya kugawanya rasilimali vizuri. Mfano, Kamusi inayotumika, inaonyesha Ushetu ina mtandao wa barabara wa kilometa 416 tu wakati hali halisi tuna mtandao wa barabara kilometa 1,600. Tunaomba Serikali iboreshe Kamusi ya Barabara ili tushughulikie barabara na kupewa rasilimali kwa mtawanyiko ulio mzuri.

Mheshimiwa Mwenyekiti, mwisho naomba mambo hayo manne yashughulikiwe. Ahsante na naunga mkono hoja.
Hotuba ya Makadirio ya Mapato na Matumizi ya Wizara ya Afya, Maendeleo ya Jamii, Jinsia, Wazee na Watoto kwa Mwaka wa Fedha 2017/2018.
MHE. ELIAS J. KWANDIKWA: Mheshimiwa Mwenyekiti, nianze kwa kuunga mkono hoja.

Mheshimiwa Mwenyekiti, Jimbo la Ushetu lina vituo vya tiba 27 na linahudumia wananchi zaidi ya 300,000 kulingana na sensa ya mwaka 2012 na lina ukubwa kilometa za mraba 5,311. Kati ya vituo hivyo vya tiba kuna vituo vya afya vitatu vya Mbika, Ukune na Bulungwa. Kati ya vituo hivyo vituo viwili vya Mbika-Ushetu na Bulungwa vina huduma ya upasuaji, vituo hivi vinahudumia watu wengi sana kwa kuwa watu wa Jimbo la Ushetu wanahudumiwa na Hospitali ya Wilaya ya Kahama ambayo imezidiwa sana kwani inahudumia Halmashauri nyingi ikiwemo Halmashauri za Ushetu, Ulyankulu, Kaliva, Uyui, Bukene, Mbogwe, Msalala na maeneo ya jirani.

Mheshimiwa Mwenyekiti, hivyo niiombe Serikali ifikirie kupandisha Kituo cha Afya cha Mbika-Ushetu kuwa Hospitali ya Halmashauri ya Wilaya ili kusaidia mzigo mkubwa unaobebwa na Hospitali ya Wilaya ya Kahama. Hivyo kuanzishwa au kupandishwa hadhi kituo cha afya kutasaidia mambo mengi ikiwa ni pamoja na kupunguza vifo kutokana na wananchi kusafiri umbali mrefu kwenda Hospitali ya Wilaya kwa kata za Ushetu, Uyogo, Nyamilagano, Ulowa, Ubagwe pamoja na wananchi wa majimbo ya Kaliua, Ulyankulu, Uyui ambao hutibiwa Kahama Mjini kupitia maeneo ya Ushetu.

Mheshimiwa Mwenyekiti, hii itaondoa dhana kwa wananchi kuona kwamba wametengwa. Vilevile itaboresha huduma za afya Jimboni Ushetu pamoja na kupunguza mrundikano katika Hospitali ya Wilaya ya Kahama na kadhalika.

Mheshimiwa Mwenyekiti, naiomba Serikali itusaidie kupata ambulance ili kuokoa maisha ya wananchi wa Jimbo la Ushetu. Sisi kama Jimbo au Halmashauri tunajitahidi kujenga ili kupata zahanati nyingi katika harakati za kutekeleza sera ya kuwa na zahanati kila kijiji. Kwa sasa tunayo majengo 48 yanayoendelea kujengwa kwa nguvu za wananchi na Halmashauri yao. Majengo hayo ni zahanati 44 na nyumba za watumishi nne. Tunaomba tusaidiwe gari ya kubeba wagonjwa.

Mheshimiwa Mwenyekiti, kuhusu gari ya chanjo, Halmashauri ya Ushetu haina gari ya chanjo, tunaiomba Serikali itusaidie gari ya chanjo katika Halmashauri ya Ushetu.

Mheshimiwa Mwenyekiti, naunga mko hoja.
Makadirio ya Mapato na Matumizi ya Serikali kwa Mwaka wa Fedha 2017/2018 – Wizara ya Maliasili na Utalii
MHE. ELIAS J. KWANDIKWA: Mheshimiwa Mwenyekiti, kwanza nianze kwa kuunga mkono hoja.

Mheshimiwa Mwenyekiti, kwanza nianze kukuomba Mheshimiwa Waziri wa Maliasili na Utalii na Mheshimiwa Naibu Waziri mtembelee wananchi wa pembezoni mwa Hifadhi ya Kigosi/Moyowosi yaani pembezoni mwa Halmashauri ya Ushetu - Kahama, Mkoani Shinyanga hususan Kata za Ulowa, Ubagwe, Ulewe, Nyankende na Idahuria, mjionee shida zilizopo; mikakati ya uhifadhi shirikishi, uonevu, mawazo mazuri ya wananchi, eneo lililopoteza sifa na upungufu wa eneo la malisho. Ziara itahamasisha sana uhifadhi maeneo yetu.

Mheshimiwa Mwenyekiti, napenda kushauri Serikali iweke mipaka inayoonekana kwenye hifadhi zetu kama inavyotajwa na Section 28 ya Sheria Na. 14 ya Hifadhi ya Misitu ya mwaka 2002. Hii itasaidia kupunguza migogoro kwani wananchi wataona kirahisi na kuiheshimu.

Mheshimiwa Mwenyekiti, Section 29 ya Sheria na 14 ya Hifadhi ya Misitu ya mwaka 2002 (Forest Act, 2002) inampa nafasi Mheshimiwa Waziri kupitia mara kwa mara hifadhi za misitu yetu na kuifuta ile ambayo imekosa sifa. Namuomba Mheshimiwa Waziri/Serikali ifanye mapitio ya eneo la Msitu wa Usumbwe (Usumbwe Forest) ililolitwaa mwaka 1966 na kuliunga na Hifadhi ya Kigosi/Moyowosi kwani msitu huu hauna sifa; urejeshwe ili wananchi watumie kuwa malisho, bwawa la kunyweshea na kilimo cha umwagiliaji. Hii itasaidia kutokuwa na uharibifu wa hifadhi yetu ya Kigosi/Moyowosi na kupandisha uchumi wa wananchi wetu.

Mheshimiwa Mwenyekiti, naunga mkono hoja.
Makadirio ya Mapato na Matumizi ya Serikali kwa Mwaka wa Fedha 2017/2018 - Wizara ya Kilimo, Mifugo na Uvuvi
MHE. ELIAS J. KWANDIKWA: Mheshimiwa Naibu Spika, nashukuru kwa kunipa nafasi ili nami niweze kuchangia katika hii hotuba muhimu. Kwa kweli kwanza nianze kwa kuunga mkono hoja hii kwa asilimia mia moja. (Makofi)

Mheshimiwa Naibu Spika, napenda kuishukuru sana Serikali; naishukuru sana Wizara hii, naungana na wasemaji waliotangulia, ukiangalia hotuba hii kwa kweli imeanza kutupa suluhisho la matatizo katika kilimo. Mambo mengi ambayo yameonekana kwenye hotuba hii nawiwa kutoa shukrani sana kwa Mheshimiwa Waziri Tizeba na timu yake. Naona sasa kwamba iko dhamira ya kusaidia wakulima tuweze kuinua uchumi. (Makofi)

Mheshimiwa Naibu Spika, nawashukuru pia wananchi wa Ushetu kwa kutoa mchango mkubwa sana katika kilimo. Kilimo chetu katika eneo letu ndiyo kinatupa pia mapato ya kutosha katika Halmashauri kupitia mazao ya biashara; pamba na tumbaku, tunaweza kuendesha vizuri na kutoa huduma vizuri katika Halmashauri yetu. Kwa hiyo, nawapongeza sana wananchi pia kwa uvumilivu. Tumekuwa na shida kubwa, katika msimu uliopita hatukupata kabisa pembejeo kwa mazao mengine, lakini pamoja na hayo naona tulikuwa tumeweka nguvu kubwa sana kuhakikisha kwamba tunaweza kuzalisha chakula na mazao mengine ya biashara vya kutosha. Kwa hiyo, nawapongeza sana wananchi wa Ushetu. (Makofi)

Mheshimiwa Naibu Spika, kilimo ni uti wa mgongo. Utaona katika hotuba hii, Mheshimiwa Waziri amerejea kutukumbusha kwamba kilimo kinachangia sehemu kubwa la pato la Taifa, kinaajiri watu wengi. Sisi tuseme kwa upande wa kwetu Ushetu, kilimo ndiyo hicho ambacho tunakitegemea kiweze kututoa katika huu umaskini. Kwa sababu mimi naweza kusema kwamba asilimia mia moja ya wananchi wa Ushetu tunajihusisha katika kilimo. Iwe ni Mbunge, nalima; Diwani, analima; awe ni mfanyabishara, analima. Kwa hiyo, watu wote wanajishughulisha na shughuli za kilimo.

Mheshimiwa Naibu Spika, utaona kabisa sisi ni wadau wakubwa na tunahitaji sana hii Serikali itusaidie ili tuweze kusonga mbele zaidi. Kwetu hata wanafunzi pia wana mashamba. Kwa wale wenzangu wanajua jilaba, kwamba tuna mashamba madogo madogo ya wanafunzi. Hata watoto wadogo wa shule wana part time ya kulima, wanakuwa na mashamba. Kwa maana hiyo, tunaona uko umuhimu sana kwamba tunawazoesha watoto kwa nia ya kuona kwamba wanathamini hiki kilimo kweli na ni uti wa mgongo wa Taifa letu. (Makofi)

Mheshimiwa Naibu Spika, yako mambo hapa nataka niyaseme tu kwa ufupi sana. Kwanza naiomba sana Serikali kupitia Wizara hii, iweke dhamira ya kweli kuweza kuhakikisha kwamba haya ambayo yapo kwenye hotuba yanatekelezwa ili yaweze kutusaidia. Kwa sababu utaona kabisa kwamba ni muhimu tuzalishe ili tuwe na chakula cha kutosha na kwa kweli tutakuwa tunaweza kuinua uchumi katika maeneo yetu.

Mheshimiwa Naibu Spika, naishauri sana Serikali pia iangalie na kuchambua, kuna mambo ambayo tunayaona kwenye ripoti. Kwa sababu nilikuwa nikiangalia taarifa ya BOT ya Mwezi Machi, 2017, naona ile trend ya uzalishaji mazao, bei na mauzo ya nje imekuwa ikishuka. Sasa naishauri tu Serikali ifanyie kazi, ichambue vya kutosha ili baadaye tuweze kupata suluhisho la kuona kwa nini wakati wote uzalishaji, bei na mauzo yanaendelea kushuka?

Mheshimiwa Naibu Spika, naweza kutolea mfano katika zao la tumbaku ambalo sisi tunalizalisha kwa wingi. Nimeona mauzo ya tumbaku yamekuwa yakishuka sana. Kuanzia mwaka 2013 tuliweza kuwa na mauzo ya dola milioni
7.3 lakini mwaka uliofuatia (2015) tuliweza kufikia dola milioni 41.2; lakini utaona kabisa mwaka 2017 kuna dola 9.4, tulishuka sana. Sasa na mazao mengine ya kahawa, pamba, katani, korosho na karafuu, utaona kuanzia mwaka 2013 mpaka 2017 tumekuwa tukiendelea kushuka, lakini pia ule uzalishaji kwa ujumla utaona nao umeshuka.

Mheshimiwa Naibu Spika, nilikuwa nasoma nikaona kwamba mwaka 2013 pia tulikuwa na tani chache ambazo tulikuwa tumezalisha, lakini mwaka 2015 kulikuwa na uzalishaji mkubwa wa zao hili la tumbaku lakini mwaka 2017 pia tumeshuka karibu nusu. Lazima tuseme kwa nini tunashuka hivyo? Kwa hiyo, nafikiri hizi data zinazopatikana ni vizuri Serikali ikazifanyia kazi ili tuweze kuinua uchumi.

Mheshimiwa Naibu Spika, kwa kweli kilimo ni muhimu kwa sababu nilikuwa naangalia uwiano tu wa mazao ambayo tuliuza nje, ukilinganisha na maeneo mengine ambayo tulikuwa tumejipatia kipato, tumesafirisha madini na bidhaa nyingine za plastiki na kadhalika. Sasa kwenye kilimo, mifugo na uvuvi tulikuwa tumepata kati ya asilimia 59 hadi 64 ndiyo mchango wake. Kwa hiyo, unaona kabisa kwenye eneo hili ni muhimu sana kulitazama ili tuweze kusonga mbele. (Makofi)

Mheshimiwa Naibu Spika, sisi kwetu tunapata mvua mapema kuanzia Septemba. Kwa hiyo, niisihi tu Serikali yangu kupitia Wizara hii kwamba suala la pembejeo liwekewe umuhimu wa hali ya juu kwamba ikifika mwezi wa Tisa tuweze kupata hizi pembejeo mapema kama mbolea.

Mheshimiwa Naibu Spika, naipongeze sana Serikali kwa kuja na utaratibu huu wa kuagiza hii mbolea kwa pamoja kwa sababu ilikuwa ni tatizo kubwa sana. Hili zoezi la mbolea likisimamiwa vizuri kwa kuzingatia kwamba wananchi katika baadhi ya Kata zetu zimekuwa ni model, tunazalisha kuanzia gunia 25 hadi 30 kwa ekari endapo tunalima kwa wakati na kutumia pembejeo kwa usahihi. Ziko Kata ambazo zimeonesha mfano, kama Kata ya Kinamapula, Kata ya Ubagwe, Kata ya Ulewe, zimeweza kuzalisha hadi magunia 30 kwa ekari.

Mheshimiwa Naibu Spika, sasa kwa mwaka uliopita 2016 hatukupata pembejeo hizi kabisa kwamba wananchi wamekuwa na manung’uniko kwa kukosa mbolea. Kwa hiyo, naiomba tu Serikali kwa kipindi hiki kinachokuja na kwa vile tumeendelea kuwaahidi wananchi kupitia vikao vyetu kwamba Serikali inajipanga katika utaratibu mzuri, ambao ndiyo huu sasa Wizara imekuja nao, kuhakikisha wananchi wapate hii mbolea ya kutosha lakini waipate kwa wakati ili sasa twende tukazalishe; na tuweze kuhakikisha kwamba hili suala la njaa linaondoka kabisa na uchumi unakwenda juu zaidi. (Makofi)

Mheshimiwa Naibu Spika, jambo lingine Mheshimiwa Waziri atusaidie; kwa vile tunazalisha chakula cha kutosha na kumekuwa na shida sana ya soko la mazao ya chakula hapo mwanzoni tunapoanza kuvuna, kama inawezekana kupitia Halmashauri zetu Mheshimwia Waziri asaidie tupate maghala ya Halmashauri ili tuweze kuhifadhi chakula.

Mheshimiwa Naibu Spika, wakati huo huo wananchi wanahitaji tena kupata fedha kwa haraka kwa ajili ya maandilizi ya kilimo, waweze kuuza na kupata fedha. Wakati huo tutakuwa tunahifadhi chakula kwa ajili ya matumizi ya Taifa kwa ujumla na wananchi wanapata fedha.

Mheshimiwa Naibu Spika, naomba sana tuliangalie hili, kwa sababu kama chakula kinazalishwa kwa wingi na wananchi wanategemea kuweza kupata fedha kutokana na ziada kwa ajili ya kushughulikia mambo yao mbalimbali pamoja na maandalizi ya kilimo kwa msimu unaofuata, tunavyofanya zuio la wananchi kufanya mauzo ya chakula hiki cha ziada, kwa kweli inatuharibia ile trend nzuri ya kwenda kuzalisha kwa wingi msimu mpya. Naomba hii tuitazame. Kwani wengine wanaendesha kilimo kibiashara.

Mheshimiwa Naibu Spika, niongelee na suala la mbegu. Tumeona mkazo mkubwa umekuwa kwenye mbegu chache, zaidi kwa mbegu za mahindi. Kwa mfano, tunaweza kupata mbegu za mahindi kwenye maduka, lakini tumeacha kwenye maeneo mengine kama mbegu za pamba kupata zenye ubora, kupata mbegu za mpunga na zenyewe hatuzipati. Kwa hiyo, nafikiria Serikali iangalie pia zoezi hili la mbegu za kila aina.

Mheshimiwa Naibu Spika, pia matumizi ya maabara. sisi kwetu Ushetu tumekuwa na maabara ndogo ambazo Serikali imetusaidia, nashukuru sana. Katika Kata ya Mpunze tunacho kituo kwa ajili ya kufanya majaribio ya hizi mbegu, lakini hakijatumika sawasawa. Naomba Serikali iweze kuweka msisitizo ili kama mbegu mara zinapopatikana, basi maabara hizi zianze zenyewe kuotesha ili tuone kama germination rate iko nzuri ili wananchi wanavyonunua hizi mbegu tuwe na uhakika kwamba mbegu hizi hazijachezewa, tumepata mbegu zenye ubora na tuweze kusonga mbele bila wasiwasi.

Mheshimiwa Naibu Spika, kwa hiyo, naomba sana, kama tumekuwa na maabara hizi zitumike, lakini zitupe majibu; nasi tutadakia kwa ajili ya kuelimisha wananchi wetu umuhimu wa kutumia hizi mbegu ambazo ziko bora inavyotakiwa.

Mheshimiwa Naibu Spika, jambo lingine ambalo napenda nishauri ni kwa kumalizia tu ni kuhusu matumizi ya hizi nyenzo; trekta na power tiller, lakini utaona kwamba mashine hizi zinapatikana mjini tu. Wizara ijipange, ione namna ambavyo itatuwekea vituo angalau kidogo tuwe na sample ya hizi mashine au vitendea kazi. Wananchi wayaone waweze kuhamasika kuweza kutumia haya matrekta.

Mheshimiwa Naibu Spika, katika Jimbo langu kwa sehemu kubwa tunalima sana kwa kutumia maksai. Kwa maana hiyo wananchi wako na utayari sasa wa kurahisisha kilimo chao na sisi baada tu ya mvua kunyesha wiki moja ile ya kwanza tunaweza kukamilisha mashamba yetu. Wananchi wana speed kubwa, hawataki kupoteza wakati pale mvua za mwanzo zinavyoanza kunyesha.

Mheshimiwa Naibu Spika, kwa hiyo, nasi maeneo yetu Mheshimiwa Waziri atazame ili haya matrekta ambayo yako kwenye mpango wa kuzalisha yatakapokuwa tayari, basi yasogee katika maeneo yetu ya uzalishaji ili pia wananchi waweze kupata hamasa. Tunao uwezo wa kununua matrekta ili tuweze kuzalisha kwa wingi zaidi. (Makofi)

(Hapa kengele ililia kuashiria kuisha kwa muda wa mzungumzaji)

Mheshimiwa Naibu Spika, nashukuru sana. Naunga mkono hoja. Ahsante sana kwa nafasi hii.
Makadirio ya Mapato na Matumizi ya Serikali kwa Mwaka wa Fedha 2017/2018 - Wizara ya Maji na Umwagiliaji
MHE. ELIAS J. KWANDIKWA: Mheshimiwa Naibu Spika, ahsante sana kwa kunipa nafasi nami niweze kuchangia kwenye hii hoja muhimu ya maji. Namshukuru sana Mwenyezi Mungu kwa nafasi hii.

Mheshimiwa Naibu Spika, nitasema mawili tu kwa haraka haraka. Kwanza kikubwa ni kuishukuru Wizara kwa sababu Jimbo la Ushetu ni Jimbo ambalo liko katika Wilaya hii ya Kahama, lakini utaona kipindi kilipita tumekuwa na shida kubwa sana ya maji na kwenye bajeti hii ambayo tunaitekeleza niseme wananchi wa Ushetu wanashukuru kwamba tumekuwepo na miradi kwenye kata nane na katika kata tatu tayari wananchi wameanza kupata maji. Kwa hiyo, naishukuru sana na kuipongeza Serikali.

Mheshimiwa Naibu Spika, kwenye Kata hizi za Idahina, Ukune, Chambo, Bulungwa, Nyamilangano, Kinamapula Kata ya Ushetu yenyewe na Kata ya Ulowa, tulitenga fedha mwaka 2016/2017, kwa hiyo, naiomba Serikali iendelee kukamilisha hii miradi ambayo inaendelea ili wananchi waendelee kunufaika na kuachana na adha ya ukosefu wa maji.

Mheshimiwa Naibu Spika, jambo lingine nataka nizungumzie, wananchi wa Ushetu wanahitaji maji ya Ziwa Victoria. Kama nilivyosema kipindi kilichopita, Jimbo la Ushetu linachukua eneo la asilimia 57 ya Wilaya ya Kahama, lakini maji ya mradi wa Ziwa Victoria yamefika Kahama Mjini, lakini maji haya hayajasambazwa Ushetu. Wananchi wa Ushetu wanaomba maji ya Ziwa Victoria.

Mheshimiwa Naibu Spika, kwa hiyo, kwa sababu wataalam wa Wizara wako hapa, nikumbushe, kulikuwa kuna maombi ya maji mwaka 2014, tuliahidiwa kwamba Mkandarasi Mshauri angeenda kwa ajili ya kusanifu ili maji yaende Ushetu. Sasa mradi uliishia njiani. Kwa hiyo, naomba sana Serikali iangalie ili tuweze kupata maji katika Kata za Ukune, Kisuke, Nyamilangano, Uyogo, Ushetu na Ulowa; na kuna vijiji vipatavyo 32. (Makofi)

Mheshimiwa Naibu Spika, nashauri pia kwenye mradi wa maji ambao utakuwa ukipitia kwa majirani zetu katika Halmashauri ya Mbogwe, sehemu ya Masumbwe, tunaweza pia tukapeleka maji kwenye Kata za Idahina, Igwamanoni, Nyankende ambako kuna vijiji 40 vinaweza kunufaika. Kwa sababu lengo la Wizara au la Serikali ni kuhakikisha kwamba mwaka 2020 tunaweza kuwa na maji vijijini kwa asilimia 85. Kama hatupati maji ya Ziwa Victoria itakuwa ni ndoto. Kwa hiyo, naiomba sana Serikali izingatie hili na nimefanya mazungumzo na Mheshimiwa Naibu Waziri wa Maji namshukuru sana na naamini yale tuliyokubaliana kwa ajili ya kutusaidia Ushetu ataweza kutusaidia.

Mheshimiwa Naibu Spika, jambo la tatu nizungumze juu ya ubora wa report za miradi. Waheshimiwa Wabunge wengi hapa wamekuwa wakizungumza wanaona kwamba miradi inajirudia, lakini utagundua kwamba ile reporting system yetu tuiangalie vizuri, Wizara ya Fedha isaidie kwamba twende kwenye IPSAS accrual ili tuweze kupata report ambazo zitakuwa zinaleta maana. Kwa maana ya mchanganyiko wa cash basis na accruals inatuchanganya sana. Kwa mfano utaona kwa upande wa Halmashauri ya Ushetu tumepokea fedha shilingi bilioni 506 lakini haiwezi kueleweka mapema kwamba hizi fedha zilikuwa zimetengwa mwaka upi wa fedha. Kwa hiyo tukienda vizuri kwenye hizi report itaweza ku-report miradi yetu vizuri.

Mheshimiwa Naibu Spika, kwa hiyo, naishauri tu Wizara ya Fedha isaidie sana ili hizi report za miradi ziende kwenye ile reporting system ambayo nafikiri itakuwa ni nzuri zaidi ili kututoa katika mchanganyiko ambao tunaweza kukanganyikiwa zaidi. Kwa hiyo, nafikiria niseme hili, kwa sababu nimeona maeneo mengi sana yamekuwa yakituchanganya; tukienda kwenye accrual ziko faida nyingi. Hii itaweza pia kutusaidia kuoanisha bajeti na matumizi kwa kipindi husika. Kwa hali ilivyo sasa hivi mchanganyiko unakuwa ni mkubwa. (Makofi)

Mheshimiwa Naibu Spika, kwa hiyo, napenda nishauri kwamba, tume-adopt accrual basis of accounting, kwa hiyo, nafikiri Serikali isukume sana ili zoezi likamilike, itatusaidia sana kuweza kupata report zenye ubora zaidi. (Makofi)

Mheshimiwa Naibu Spika, ahsante sana na naunga mkono hoja kwa asilimia mia moja.
Makadirio ya Mapato na Matumizi ya Serikali kwa Mwaka wa Fedha 2017/2018 - Wizara ya Elimu, Sayansi na Teknolojia
MHE. ELIAS J. KWANDIKWA: Mheshimiwa Mwenyekiti, nianze kwa kuunga mkono hoja.

Mheshimiwa Mwenyekiti, kuhusu Chuo cha VETA Ushetu, nchi yetu imekuja na dhamira ya kuifanya Tanzania iwe nchi ya uchumi wa kati na nchi ya viwanda. Hii itafanya wananchi kupunguza hali ya umaskini. Pia kufanikiwa ajenda hii, jitihada zifanyike ila siyo tu kutoa ajira hususan kwa vijana bali ni kuhakikisha nguvu kazi inatumika kwenye uzalishaji. Hivyo kunahitaji vijana wetu wawe na skills za kutosha kutoa mchango wao muhimu kwa ukuaji wa uchumi. Hivyo tunaomba Serikali yetu itujengee Chuo cha VETA katika Halmashauri ya Ushetu.

Mheshimiwa Mwenyekiti, Ushetu inazo fursa za kutosha kufanya chuo hicho kilete tija kwa kuwa eneo hili ni kiungo kwa vile tunapakana na mikoa mitatu ya Geita, Kigoma, Tabora pamoja na Shinyanga yenyewe. Ni rahisi wananchi wa mikoa hii kufika Ushetu.

Pili, Ushetu kunapatikana rasilimali za kutosha za mazao ya misitu, mazao ya kilimo na kadhalika.

Tatu, Ushetu kunapatikana ardhi ya kutosha ambayo haina gharama. Wananchi wake wanao ushirikiano na wanajituma na wanapenda sana maendeleo.

Mhehimiwa Spika, namalizia kwa kusema tunomba sana Chuo cha VETA haraka sana.

Mheshimiwa Mwenyekiti, naunga mkono hoja kwa asilimia mia moja.
Makadirio ya Mapato na Matumizi ya Serikali kwa Mwaka wa Fedha 2017/2018 - Wizara ya Viwanda, Biashara na Uwekezaji
MHE. ELIAS J. KWANDIKWA: Mheshimiwa Naibu Spika, nianze kwa kuunga mkono hoja. Bidhaa zinazoingizwa bila kukidhi viwango.

Mheshimiwa Naibu Spika, napenda kushauri kuwa vifaa vinavyokamatwa kutoka nchi za nje kama mabati ambayo tatizo lake ni Specfication, yaani geji isiyokuwa sahihi badala ya kuviharibu vitiwe chapa ya bei kulingana na hali yake halisi ili vitumike kwa shughuli nyingine kama kujengea mabanda ya mifugo kuwekea fensi pia ujenzi wa nyumba za muda mfupi. Kuviharibu ni kupunguza level ya uchumi na vina impact kwenye GDP kwani kuna fedha zimetumika toka kwa wazawa (domestic).

Mheshimiwa Naibu Spika, bei za bidhaa kuwa juu (bidhaa za viwanda vyetu). Wizara hii ishirikiane na Wizara ya Fedha kulinda bei ya bidhaa inayotengenezwa ndani; kuweka VAT kwenye bidhaa inayoanza kuzalishwa nchini na kupandisha bidhaa hiyo kwa walaji wa ndani kwa kuwa inamvutia mzalishaji kuuza nje ya nchi kwa ajili ya zero rated concept ya export zote. Pia kupoteza ushindani kwa bidhaa inayozalishwa au kuingizwa kutoka nje hususani nje kwenye upatikanaji wa material ya bei rahisi, technology ya hali ya juu na sera zao juu ya exports zao. Nashauri VAT itazamwe vizuri.

Mheshimiwa Naibu Spika, viwanda vya pembejeo. Nashauri Wizara iweke mkazo sana kwenye viwanda vitakavyozalisha pembejeo, yaani mbolea, madawa pamoja na vifaa vya kilimo. Pia maduka ya vifaa vya kilimo yawekwe maeneo ya wakulima sambamba na mafunzo kwa wananchi ili wajue au wapate elimu ya umuhimu wa kutumia vifaa vya kisasa kuwawezesha kuwa na kilimo chenye Tija.

Mheshimiwa Naibu Spika, mwisho naunga mkono hoja kwa asilimia mia moja.
Makadirio ya Mapato na Matumizi ya Serikali kwa Mwaka wa Fedha 2017/2018 - Wizara ya Maji na Umwagiliaji
MHE. ELIAS J. KWANDIKWA: Mheshimiwa Naibu Spika, kwanza nianze kwa kuunga mkono hoja.

Mheshimiwa Naibu Spika, namshukuru Mheshimiwa Waziri kwa hotuba nzuri, nashukuru Serikali kwa kuendelea kutuboreshea huduma za maji katika maeneo yetu.

Mheshimiwa Naibu Spika, maji toka Ziwa Viktoria. Utakumbuka maji ya Ziwa Viktoria yamefika katika Mji wa Kahama na yanapelekwa Nzega na Tabora lakini hayakusambazwa Jimbo la Ushetu ambalo liko Wilayani Kahama. Jimbo la Ushetu linashikilia 57% ya eneo la Kahama, wananchi wa Ushetu wanahisi kutengwa kwani maji haya yanawazunguka. Pia maji yanayotoka Mto Malagarasi watayatazama tu majirani zao wa Halmashauri ya Ushetu. Kwa kuwa tulifanya kikao na Mheshimiwa Naibu Waziri na wataalam wa Wizara tarehe 3/5/2017 na kugundua kuwa tulikuwa tumeahidiwa kuunganishwa mwaka 2014, naiomba Wizara ianze tena mchakato wa kutuletea maji katika Halmashauri ya Ushetu toka mradi wa Ziwa Viktoria.

Mheshimiwa Naibu Spika, umwagiliaji. Naiomba Wizara iongeze juhudi za utafiti ili tuweze kutafiti maeneo ambayo tunaweza kutengeneza mabwawa ili yasaidie kwenye kilimo cha umwagiliaji. Ushetu tunayo maeneo yenye rutuba na ambayo yanafaa kuweka skimu za umwagiliaji. Maeneo hayo ni kwenye Kata za Uyogo, Idahina na Sabasabini. Wizara itusaidie utaalam huo na kuelekeza nguvu ili tuweze kuchangia malighafi za viwanda vyetu.

Mheshimiwa Naibu Spika, miradi mipya. Utaratibu wa kutekeleza miradi mipya iliyotengewa fedha haujaeleweka kwani Halmashauri zinasubiri fedha ili kuweka kandarasi. Tunaomba zoezi lisimamiwe vema na sisi Wabunge tushirikishwe ili miradi ianze kwa wakati na certificate zitoke ili miradi ikamilishwe.

Mheshimiwa Naibu Spika, naunga mkono hoja.
Muswada wa Sheria ya Uthamini na Usajili wa Wathamini wa Mwaka 2016
MHE. ELIAS J. KWANDIKWA: Mheshimiwa Mwenyekiti, ahsante sana kwa kunipa nafasi ili na mimi niweze kuchangia kwenye Muswada huu wa Sheria ya Uthamini na Usajili wa Wathamini wa mwaka 2016. Namshukuru sana Mwenyezi Mungu kutujalia afya, nimepata fursa hii.
Mheshimiwa Mwenyekiti, nianze kwa kuipongeza Wizara, nampongeza Mheshimiwa Waziri, Naibu Waziri na wataalam kwa kuja na muswada huu. Kwa kweli huu muswada umekuja ukiwa umechelewa, ulitakiwa uje wakati ule tunaanza kufanya reforms mbalimbali, kwa sababu unakuja sasa kutuondolea matatizo mengi. (Makofi)
Mheshimiwa Mwenyekiti, muswada huu unajaribu kutoa kielelezo cha utawala bora kwa sababu tutakapokuwa na Sheria hii ya Uthamini kuna mambo mengi yatakuwa kwa uwazi na itaongeza pia uwajibikaji katika usimamiaji wa hizi rasilimali ikiwemo ardhi, nyumba na assets nyingine ambazo zimetajwa kwenye sheria hii. Pia inaongeza dhana nzima ile ya ushirikishaji, kwamba inatoa fursa ya kushirikisha makundi mbalimbali. Kwa hiyo, nilifikiria nianze kwa kuipongeza sana Serikali kuja na muswada huu na nina uhakika kuna mambo mengi yatakaa vizuri. (Makofi)
Mheshimiwa Mwenyekiti, nilitaka niseme tu faida chache kwa sababu yapo mambo mengi sana, kutokana na muda niseme tu faida chache ambazo ninaona zitaenda kuondolewa na kuwa na muswada huu. Kwanza utaona kabisa kwamba ili kuweza kutoa ile risk iliyokuwepo kwenye assets zetu kwamba wakati mwingine kulikuwa kuna over valuation wakati labda rasilimali au mali za Serikali zikinunuliwa na labda wakati mwingine kulikuwa na undervaluation wakati mali za Serikali zikiuzwa. Kwa hiyo, hii itaenda kutibu na utaona kabisa kwamba kwenye ile section ya 49 inaonesha kabisa kwamba kutakuwa na vigezo vya ukadiriaji kwenye hizi rasilimali. Kwa hiyo, itatoa zike double standards ambazo zilikuwa zinajitokeza.
Mheshimiwa Mwenyekiti, pia kama alivyoeleza Mheshimiwa Waziri wakati akiwasilisha hapa, inaenda tena pia kutupa faida kubwa ya kuweka vizuri ule uthamini wa mali na kupatikana kwa haki za wananchi hasa wanavyopata fidia. Utakuja kuona pia kwamba inatoa fursa sasa ya kuwa na assessment nzuri za kodi na ninaamini Wizara na maeneo mbalimbali yataenda kupata kodi iliyostahiki huku ikiwaacha pia wananchi waweze kulipa kile ambacho wanastahili kulingana na sheria hii.
Mheshimiwa Mwenyekiti, yapo mambo ambayo yalikuwa yanasumbua sana. Wananchi walio wengi wakati mwingine wamekuwa wakichelewa kupata mirathi kutokana na tatizo lililokuwepo. Sasa sheria hii inaenda kuondoa na kufanya urahisi wa kuweza kupata thamani hasa kwenye zoezi la usimamizi wa mirathi huko kwa wananchi wetu; lakini pia ku-facilitate zoezi la mauzo na manunuzi.
Mheshimiwa Mwenyekiti, kikubwa kilichokuwa kinanitia moyo, utaona lilikuwepo tatizo kubwa sana kwenye reporting framework ya hesabu zetu za upande wa Serikali. Utaona sasa hii inaenda kutibu, kwa sababu ukija kuangalia, siyo Tanzania tu, lakini nchi nyingi kuna tatizo la uthamini wa ardhi na nyumba, kuweza kuingia kwenye zile hesabu. Kwa hiyo, utaona kabisa kwamba huu ni mwanzo mzuri wa kuweza kufanya tuweze kuja kuwa na taarifa nzuri.
Mheshimiwa Mwenyekiti, nilitaka nimsahihishe kidogo msemaji aliyenitangulia kwamba tatizo la uthamini halijafika katika hatua hiyo katika Halmashauri zetu. Zoezi ambalo lilikuwa linafanyika kule alivyokuwa anzungumza hapa, hii ni stock taking, stock count ambayo ndiyo walikuwa wanafanya mara kwa mara, lakini walikuwa waniacha nje, zoezi la kuthamini mali kama vile ardhi pamoja na nyumba.
Mheshimiwa Mwenyekiti, kwa hiyo, unaona kabisa kwamba kupitia sheria hii, tunaenda ku-improve ile reporting framework kuanzia kwenye Halmashauri zetu na pia kwenye Serikali Kuu, vilevile kwenye ile consolidation ya national wealth.
Mheshimiwa Mwenyekiti, kwa hiyo, muswada huu ni muhimu sana, utarahisisha. Kwa sababu ukiuangalia kwa upana, unatoa nafasi sasa wale ma-valuer ambao tulikuwanao kuanzia kwenye ngazi ya Halmashauri, sasa wanaenda kuwa authorized valuers, kwa sababu walikuwa hawajapata ile nguvu ya kuweza kufanya kazi yao. Kwa hiyo, ninaamini kwamba tutaenda kuwa na improvement kubwa sana kwenye hesabu zetu. Yapo mambo mengi yanaonekana hapa na zoezi zima ata kuhusu watu kupata haki kupitia Bima, lakini pia kikubwa itaenda kusaidia kwenye soko letu la hisa, soko la mitaji. Kwa maana hiyo, kwamba tunapokuwa tumefanya uthamini kwa maana ya kwamba zile kampuni zitakapokuwa zinakwenda ku-deal na hii biashara kwenye soko la mitaji au soko la hisa, kwa hiyo sheria hii inaenda kuweka ubora zaidi katika ku-facilitate ili soko liweze kuwa effective. (Makofi)
Mheshimiwa Mwenyekiti, nilitaka tu nichangie kwenye suala zimala muundo wa huyu Chief Valuer. Nafikiri la muhimu hapa ni upande wa Serikali kuangalia ni namna gani sasa huyu Chief Valuer kumwezesha aweze kufanya kazi vizuri. Kwa sababu utakuja kuona kwamba nilitaka nitofautiane na msemaji aliyetangulia kwamba, kumfanya Chief Valuer awe kama CAG. Ni kwa sababu Chief Valuer ana Bodi. Kwa hiyo, la muhimu ni kuifanya hii Bodi iweze kufanya kazi vizuri. Bodi hii ikiwezeshwa itamwezesha huyu Chief Valuer afanye kazi vizuri. Muhimu ni hicho kwamba tumwone sasa huyu Chief Valuer anaweza kufanya kazi yake kwa nguvu tuweze kuwa na mali yetu iweze kujulikana kwa haraka.
Mheshimiwa Mwenyekiti, ni kweli nikubaliane kwamba Chief Valuer huyu ni mtu ambaye atasimama kwenye nafasi yake, ataweza kusimamia sekta mbalimbali, ni cross-cutting. Kwa hiyo, ipo umuhimu tu wa Serikali kuitazama ofisi hii ili itakapoanza kufanya kazi zake aweze kufanya kazi kwa uzuri na kwa haraka zaidi ili tuweze kuondoa yale mambo ambayo tuliyaona kama ni shida. (Makofi)
Mheshimiwa Mwenyekiti, jambo lingine nilitaka niseme kidogo kwamba nimevutiwa na kuwa na hii Bodi, kwa sababu utakuja kuona katika sehemu hii ya uthamini tunapokuwa na bodi; hii bodi ikifanya kazi kama tunavyoziona bodi nyingine kama NBAA, tumeona bodi inayoshughulikia hawa Maafisa wa Ununuzi, lakini tumeona pia hata kwenye upande wa sheria kwamba kabla watu hawajaenda ku-practice kipo chombo ambacho kinawa-regulate. Nimeona kwamba itakwenda vizuri kwa sababu inatoa fursa ya kwamba hawa wathamini kila wakati kuweza kufanya mitihani lakini pia ku-practice ili tuone kwamba wanaenda kufanya kazi nzuri. Utaona kabisa imeweka mamlaka ya bodi ili kuwa na labda na code of ethics, kuondoa ile hali ya uzembe. Kwa hiyo, yale yote ambayo yalikuwa yanaonekana kwamba kuna over valuation na under valuation yametajwa kwenye sheria hii.
Mheshimiwa Mwenyekiti, utaona kabisa bodi hii inapewa fursa ya kusimamia miongozo mbalimbali ya ndani lakini pia miongozo ya Kimataifa. Kwa hiyo, utaona kabisa kwamba tumekuja sasa kuwa na chombo ambacho kitatufanya twende vizuri zaidi. Kwa hiyo, nataka niipongeze sana Serikali kwa kuja na sheria hii, lakini mimi ninaamini kabisa kuna mambo mengi yataenda kukaa vizuri. (Makofi)
Mheshimiwa Mwenyekiti, la mwisho tu nilitaka nizungumzie pale kwenye usajili. Kwenye kile kifungu cha 26, ukikiangalia pamoja na kifungu cha 27, ili usajili wa hizi firm uzingatie kwamba mtu ambaye anaweza kwenda kusajili firm awe full registered, iwalazimishe hawa temporary registered na provisional ili waweze ku-team up na huyu ambaye yupo full registered ili firm ziweze kufanya vizuri. Nakushukuru kwa nafasi hii.