Jamhuri ya Muungano ya Tanzania

Contributions by Hon. Dr. Raphael Masunga Chegeni (7 total)

Mapendekezo ya Mpango wa Taifa unaokusudiwa kutekelezwa na Serikali pamoja na Mwongozo wa Kuandaa Mpango na Bajeti ya Serikali katika Mwaka wa Fedha 2016/2017
MH. DKT. RAFAEL M. CHENGENI: Mheshimiwa Mwenyekiti, nakushukuru sana kunipa nafasi hii, na mimi niungane na wenzangu wote ambao tumeingia kwenye uchaguzi huu baada ya kuwa tumeshashinda kwenye maeneo yetu.
Mheshimiwa Mwenyekiti, naomba nianze kwa kumpongeza Mheshimiwa Rais, Tanzania ya leo imempata Rais ambaye Watanzania wote wanamuhitaji na lazima tuwe na mahali pa kuendelea. Serikali si kwamba inakatika ni mwendelezo. Mheshimiwa Kikwete alifanya kazi kubwa sana kwa Watanzania na Mheshimiwa Magufuli amekuja kuendeleza pale Kikwete alipoishia na kuongeza zaidi kasi. Ni rahisi kuwa msemaji mzuri wa kupinga kila kitu, lakini naomba Waheshimiwa Wabunge sisi ni watu wazima tufike mahali tuwe more objective katika mazungumzo yetu. Watanzania wanatuangalia kutupima kwa jinsi tunavyoongea na uwakilishi wetu humu ndani. (Makofi)
Mheshimiwa Mwenyekiti, hapa tunazungumzia Mpango, tunazungumzia Mpango wetu wa Taifa. Bunge hili ningefurahi sana tukijikita kuzungumza tutoke hapa twende wapi, hivi vijembe na hadithi hazisaidii kwa sasa hivi, bali Watanzania tusema sasa tunataka tu-achieve kitu gani, yaliyopita si ndwele tugange yajayo.
Mheshimiwa Mwenyekiti, nina machache ya kuongea, jambo la kwanza naomba ni-acknowledge kwamba tumeanza Awamu ya Tano ikiwa na deni la shilingi trilioni 1.8, ukiangalia siyo hela ndogo ni hela kubwa sana. Watanzania lazima tufunge mikanda na ndiyo maana Mheshimiwa Rais amekuja na kauli mbiu ya kwamba hapa ni kazi tu. Maana yake ni nini? Kila mmoja awajibike kwa nafasi yake.
Mheshimiwa Waziri Mpango kama ilivyo jina lake Mpango ameleta mpango mzuri sana, ninaomba Watanzania tuu-support. Mpango huu utakuwa mzuri tu ikiwa tutakubaliana sisi kama Bunge twende na Mpango huu kipamoja na siyo tumegawanyika.
Mheshimiwa Mwenyekiti, ukiangalia makusanyo ya kodi tumeona kwa kipindi kifupi baada ya kudhibiti mianya ya kodi yamepanda sana. Sasa hivi the tax and revenue effect ni asilimia 12 ya GDP. Kitu ambacho bado ni chini inapaswa iongezeke. Itaongezeka tu kama tutaweza kuweka miundombinu ya kuongeza uchumi wetu.
Hapa naomba niungane na wasemaji wote, huwezi ukazungumzia uchumi bila kuwa na miundombinu ya uchumi. Lazima swala la miundombinu ya barabara na reli iwekewe kipaumbele kikubwa sana. Reli ya Kati, reli ya TAZARA lazima iwekewe kipaumbele kikubwa sana.
Mheshimiwa Mwenyekiti, lakini tunaposema viwanda, kweli tunataka nchi ya viwanda lazima tuweke miundombinu ambayo itawezesha viwanda hivi viweze kweli kufanya kazi yake kikamilifu. Ukiangalia leo hii hata kwenye viwanda vya nguo malighafi inayotoka nje au inakuwa rahisi zaidi kuliko mali inayozalishwa hapa nchini.
Kwa hiyo, lazima upande wa nishati tuboreshe nishati ipatikane kwa bei ya ambayo itawezesha uzalishaji wetu uweze kupambana na bidhaa za kutoka nje. Mheshimiwa Muhongo amethibitisha, ni Waziri ambaye amejitoa mhanga, kazi yake ni sahihi na naomba tumuunge mkono jitihada zake hizi (Makofi)
Mheshimiwa Mwenyekiti, hatuwezi kwenda mbali na suala zima alilosema Mheshimiwa Mdee suala la kilimo, lazima kilimo vilevile tukipe kipaumbele, hapa siyo kusema ushabiki kwa sababu asilimia kubwa ya Watanzania wanashughulika na kilimo, kilimo hiki kiweze kuwapatia Watanzania ajira na kuongeza pato la Taifa. Bila kufanya hivyo hatutasonga mbele.
Mheshimiwa Mwenyekiti, nimesikia juzi hapa kwamba Msajili wa Hazina ameamua fedha yote kwenye taasisi za Serikali wafungue akaunti Benki Kuu. Ni uamuzi sahihi na nauunga mkono, kwa sababu leo hii kama Serikali iweze kujua kwamba hizi public enterprises zote zinazalisha kiasi gani na mwenye mali ambayo ni sisi Watanzania tujue kinachozalishwa na kinatumikaje. Bila kujua vile inakuwa ni tatizo na ofisi ya Msajili kwa sasa naomba Waheshimiwa Wabunge wenzangu tumuunge mkono sana Msajili aliyepo sasa hivi Ndugu Mafuru, kwa sababu huko nyuma ofisi ya Msajili haikuwa inafanya kazi inavyotakiwa hata haikujua haya Mashirika yanafanya nini yanazalisha nini wanaleta kiasi gani Serikalini, lakini kwa muundo huu mpya itasaidia.
Mheshimiwa Mwenyekiti, najua kuna benki hapa zitalalamika lakini Mheshimiwa Mwenyekiti niseme hivi, hela ya serilkali ambayo ipo kwenye mabenki ni trilioni 1.1, katika hela hiyo bilioni 335 iko kwenye current account, haizai faida yoyote ile hawa jamaa wanatumia kuzalisha wenyewe, matokeo yake hata riba zinakuwa ziko juu. Sasa tuweke uwiano sawa ili benki zi-compete vizuri kwamba hakuna pesa ya bure. (Makofi)
Serikali hii ina hela hela zake kwenye current account na inakopa tena kwa riba kubwa zaidi, sielewi ni uchumi wa aina gani huu na sijui wanapokuwa wanafanya wanafikiria kitu gani. wewe hela za kwako uende kukopa tena kwa riba ya juu unafanyaje?
Mheshimiwa Mwenyekiti, naomba katika hili niunge mkono kabisa kwamba Serikali kupitia Msajili wa Hazina waandae utaratibu ambao hautaleta matatizo ili pesa inayozalishwa ichangie kwenye bajeti ya Serikali, ichangie kwenye mapato ya Serikali na kuondoa ufujivu wa fedha ya Serikali. Kuna mashirika hapa walikuwa wanajigawia fedha wanavyotaka wenyewe, Bodi ikiamua imeamua. Tuachane na utaratibu huo, sasa hapa ni kazi tu. Dada yangu Halima Mdee hapa ni kazi tu, lazima pesa ipatikane.
Mheshimiwa Mwenyekiti, leo Wabunge tunalalamika pengine baadhi ya vitu vyetu havijakaa sawa, ndiyo Serikali haina pesa itatoa wapi na sisi tuhangaike kutoa mchango utaokasaidia Serikali iweze kukusanya mapato ya kutosha na iweze kutoa huduma kwa Watanzania wote. (Makofi)
Mheshimiwa Mwenyekiti, leo kuna benki hapa Tanzania 54, lakini mabenki tisa tu ndiyo yamekuwa yakichezea hela ya Serikali mengine hapana! Sidhani kama kutakuwa na ulalamishi wowote ule kwa nini walalamike, isipokuwa tuongeze mapato ya Serikali
Mheshimiwa Mwenyekiti, kwa kumalizia; huko Busega, asubuhi nilisema hapa, kuna tatizo kubwa na hili siyo la Busega peke yake, ni maeneo yote ambayo yanapakana na hifadhi za Taifa. Naiomba Serikali kupitia Wizara husika na kuwashirikisha Mawaziri wanaohusika na wadau wote, tuwe na mkakati wa pamoja. Tunahitaji tulinde hifadhi zetu za Taifa, tu-promote utalii, lakini wakati huo huo tujali maisha ya wananchi na mifugo yao ili kuweza kujenga usalama na mahusiano ya karibu.
Mheshimiwa Mwenyekiti, nashukuru sana kwa agizo la Mheshimiwa Waziri wa Maliasili na Utalii alilolitoa hapa, limefanya kazi. Mifugo ile nimeambiwa bado kuna hapa na hapa lakini baadhi ya mingine imeanza kuachiwa. Naomba Mheshimiwa Waziri ufuatilie tena ili vijana wako wa Game Reserves waheshimu wakulima na wafugaji walio kandokando ya hifadhi hizi. Kwa maana hiyo, tusiwe na uhasama ambao hauna tija yoyote ile.
Mheshimiwa Mwenyekiti, napenda nimpongeze Waziri Mkuu. Waziri Mkuu ameanza kazi vizuri, endelea kuchapa kazi, Serikali yako na wanachama wote, Watanzania wote, pamoja na Rais watawaunga mkono, ahsanteni sana.
Mpango wa Pili wa Maendeleo wa Taifa kwa kipindi cha Miaka Mitano kuanzia mwaka 2016/2017 – 2020/2021
MHE. DKT. RAPHAEL M. CHEGENI: Mheshimiwa Spika, nakushukuru sana kwa kunipa nafasi hii. Nami napenda niungane na wachangiaji wenzangu, kwanza kuwapongeza Mheshimiwa Waziri na Naibu wake, Waziri wa Fedha na Mipango kwa kuwasilisha Mpango mzuri, Mpango ambao unaonekana una mwelekeo, Mpango ambao unatia bashasha Watanzania kutoka hapa tulipo kufikia malengo ambayo Mheshimiwa Rais ameyaweka Mheshimiwa Spika, ni vigumu sana kuzungumzia Mpango huu kwanza bila kutambua na kufahamu kwamba Mheshimiwa Rais ana nia ya dhati ya kuwapenda Watanzania ya kuwatoa Watanzania kwenye hali waliyonayo waende kwenye hali nzuri zaidi. Itakuwa ni kitu cha ajabu sana kuzungumzia mshahara wa Rais. What is mshahara wa Rais? Ni mtu ameajiriwa na Watanzania, anapata mshahara na ni Rais wa kwanza katika historia hapa nchini aliyetangaza mshahara wake hadharani. Napenda tumpongeze Mheshimiwa Rais kwa hilo kwanza! (Makofi)
Mheshimiwa Spika, pili, napenda nilipongeze Bunge lako pamoja na Waziri wa Habari, Michezo na Utamaduni, kwa sababu suala la kuonekana kwenye TV, Watanzania lengo lao siyo kuona kwenye TV, wanataka kuona nini Wabunge tunafanya ili kuwatumikia wao. Hii inaonekana kwa vitendo, haionekani kwa maneno ya kuja hapa na kupiga porojo. Naomba Watanzania wote watuelewe kwa hilo na wameshaanza kuelewa. (Makofi)
Mheshimiwa Spika, sasa hivi nikwambie, hapa Bungeni hata vijembe vimepungua kwa sababu hakuna anayewaona kule. Mbwembwe zote sasa hivi hakuna anayewaona kule! Ndiyo maana wamekuwa wapole. Nami nasema hivi, watulie tuwanyoe taratibu. Maana ukitaka kunyolewa, tega kichwa chako unyolewe taratibu. Tujengane hapa kwa hoja, tupingane kwa hoja na siyo kwa mbwembwe ambazo haziwasaidii Watanzania. (Makofi)
Mheshimiwa Spika, watu wanaona majipu yanatumbuliwa! Mimi nasema hivi na bado, yazidi kutumbuliwa zaidi. Kwa sababu, Watanzania wanasema hivi, moja ya sekta ambayo imekuwa ikisumbua ni Sekta ya Utumishi wa Umma. Kuna baadhi ya watu walishajigeuza kuwa miungu watu, hawaguswi! Sasa majipu yameanza kutumbuliwa, wengine wanasema aah, msitumbue watu, msifanye hivi, mnakiuka haki, haki gani? Haki ya kuwanyima Watanzania haki yao? (Makofi)
Mheshimiwa Spika, nasema acha watumbuliwe majipu na vipele na matambazi na wao kama wanataka, waendelee kutumbuliwa. (Makofi)
Mheshimiwa Spika, katika Mpango huu, napenda nimsifu Mheshimiwa Rais. Mpango wa Kwanza uliokwisha, ulikuwa wa Shilingi trilioni 44.5. Huu ni wa Shilingi trilioni 107. Uone jinsi ambavyo Mheshimiwa Rais na Serikali yake amejipanga kuwatumikia Watanzania. Hivi mnataka nini zaidi hapa jamani? Mnataka tutoke hapa twende wapi? (Makofi)
Mheshimiwa Spika, ni mtu ambaye atakuwa na matatizo au upungufu wa akili kidogo, kama ataona Mpango huu unakuwa na kichefuchefu kwake.
MHE. MBUNGE FULANI: Mheshimiwa Spika, Taarifa! Kanuni ya 68(8).
SPIKA: Mheshimiwa Dkt. Chegeni, kuna taarifa....
MHE. DKT. RAPHAEL M. CHEGENI: Mheshimiwa Spika, wala siipokei kwa sababu ameeleza tu, amezungumza hapa, lakini tutaendelea kuyatumbua yawe yako wapi, yako kwenye shavu, yako wapi yatatumbuliwa tu. Hata wanaosema hawa na wenyewe wengine ni sehemu ya majipu!
MHE. DKT. RAPHAEL M. CHEGENI: Mheshimiwa Spika, nao ni sehemu ya majipu! Kwa hiyo, wasione haya! (Kicheko/Makofi)
Mheshimiwa Spika, naomba sasa nijielekeze kwenye mpango wa miaka mitano huu ujao kwa sababu haya ni mambo ya msingi. Nchi hii ili tuweze kutoka hapa tulipo, ni lazima kwanza tuangalie mfumo mzima wa kukusanya kodi yetu ili kila Mtanzania alipe kodi na ashiriki kwenye uchumi wa nchi hii. Huwezi kujenga uchumi wa nchi bila kuwa na mfumo mzuri wa kukusanya kodi yake. (Makofi)
Mheshimiwa Spika, napenda nimpongeze Mheshimiwa Waziri mwenye dhamana hii; kwa kweli, ukiangalia sasa hivi licha ya Wahisani na baadhi ya watu mbalimbali wameshindwa kuanza kutupa pesa zao, lakini mapato yetu yameweza kupanda kutoka Shilingi bilioni 850 kwa mwezi mpaka Shilingi trilioni 1.3 kwa mwezi; hii ni achievement moja kubwa sana kwa nchi, lakini imepatikana siyo kwa sababu ya mambo ya rojorojo, ni kwa sababu moja tu ya kutumbua majipu. Haya majipu nayo yalikuwa ni tatizo! Ndiyo maana ukusanyaji wa kodi umeweza kuongezeka. (Makofi)
Mheshimiwa Spika, uchumi huu wetu, naomba Mheshimiwa Waziri alielewe hili; tunahitaji tukusanye kodi kutoka vyanzo vingine mbadala. Tusiwe na msingi wa kudhani kwamba ni kupandisha tu kodi kwenye vitu vilevile, hapana! Tubuni vyanzo vingine mbadala vingi vya kuweza kutupatia kodi. Kwa mfano, haya wa Makampuni ya Simu. Makampuni ya Simu, watu wa TCRA walishawaonesha watu wa TRA kwamba kodi yenu kwa mwezi ni kiasi fulani, sasa kwa sababu mpaka Finance Bill ije, ndiyo kodi iweze kubadilishwa; naomba tuanze kutafuta namna ya kufanya adjustments! Haiwezekani hawa watu wanafanya biashara hawalipi kodi stahiki na hili ni pato moja kubwa sana kwa nchi hii na hawa watu wanakwepa sana kodi. (Makofi)
Mheshimiwa Spika, kwa hiyo, naomba sana kupitia Bunge lako hili, mfumo mzima wa ukusanyaji wa kodi kwa Makampuni ya Simu ni lazima sasa ubadilike, lakini hauishii pale. Hawa watu wamejenga minara kila kona nchi hii. Kuna Halmashauri hazipati Service Levy kutoka kwenye minara hii! Unakuta minara imetapakaa, lakini Halmashauri haipati chochote! Hivi hii inakwenda wapi? Ni lazima Halmashauri zetu ziweze kupata kodi kutokana na hii shughuli ya biashara ya minara. (Makofi)
Mheshimiwa Spika, nchi hii ili tuweze kupanua uchumi wetu, ni lazima tuweke miundombinu iliyo sahihi. Huwezi ukazungumzia uchumi wa nchi hii bila kuzungumzia reli. Lazima reli ifufuliwe na kutengenezwa kwa kiwango kinachostahili cha standard gauge ili sasa mizigo iweze kusafirishwa kutoka bandari zetu, kutoka mikoa yetu, ukianzia Mtwara kwenda Mchuchuma, ukitoka Dar es Salam kwenda Kigoma, ukitoka Dar es Salaam kwenda Tanga, Mwanza na yote ile inaleta connectivity ya mawasiliano katika nchi na ili tuweze kupunguza gharama katika utengenezaji wa barabara zetu. (Makofi)
Mheshimiwa Spika, repair ya barabara ni gharama kubwa sana. Leo hii barabara ya Chalinze imekuwa kama chapati, kwa sababu magari mengi yanapita pale pale. Kila kukicha unakuta barabara inaharibika! Vile vile na magari ya mizigo mikubwa yanapita pale. Kwa hiyo, naomba sana hili suala la miundombinu na hasa reli tuweze kuipa kipaumbele katika mkakati wetu wa kufufua uchumi wetu.
Mheshimiwa Spika, kuna baadhi ya maeneo, kwa mfano Kanda ya Ziwa. Wenzetu wa Mbeya wana Uwanja wa Ndege wa Kimataifa wa Songwe. Historia yake ukiingalia, ilikuwa ni hela za kujenga uwanja wa Mwanza, ikaonekana hazitoshi zikahamishwa kupelekwa uwanja wa Songwe Mbeya. Mwanza ile ni hub, Uwanja wa Ndege wa Mwanza naomba upewe kipaumbele.
Mheshimiwa Spika, kutoka Mwanza kwenda Serengeti ni kilometa 140, umefika kwenye geti la Serengeti ambapo hata ndugu yangu Mheshimiwa Heche pale na watu wanaokwenda huko akina Mheshimiwa Esther Matiko, ndiyo barabara yao wanapokwenda kule. Unakuta unatumia kilometa 380 kufika kwenye geti la Serengeti kutokea Kilimanjaro, wakati Mwanza ni karibu. Kwa hiyo, naomba sana Mwanza Airport iweze kukamilika ili iweze kufufua uchumi wa nchi yetu.
Mheshimiwa Spika, naamini kwa kuwa na uwanja wa ndege wa Mwanza itasaidia sana kuleta biashara, itasaidia sana kusukuma uchumi wa Kanda ya Ziwa. Leo hii kwenda Nairobi inabidi pengine upitie Dar es Salaam ndiyo uende Nairobi kwa sababu, ndege hakuna. Kwenda Kampala, inabidi uje Dar es Salaam ndiyo uende Kampala na kadha wa kadha. Naomba sana, uwanja wa ndege wa Mwanza uweze kuimarishwa.
Mheshimiwa Spika, kuna baadhi ya vipaumbele ambavyo tunavyo, lakini suala la kilimo; unaposema tufufue uchumi wa viwanda, ni lazima iwe based na agromechanics na agroeconomy. Sasa hii yote itasaidia sana kufanya wakulima ambao ni wengi zaidi wa Tanzania waweze kuzalisha mazao yatakayochakatwa na kuongezewa thamani, itaondoa na tatizo la ajira kwa vijana, itaondoa na tatizo la kupata kipato kwa watu. Naomba sana suala hili lizingatiwe.
Mheshimiwa Spika, lingine ni suala la uvuvi na mifugo. Mimi najiuliza, tunachoma nyavu moto, lakini nani analeta nyavu hizo na zinapitia wapi? Kwa sababu huyu mvuvi yeye hana kosa! Amekwenda dukani, amekuta nyavu zinauzwa, ananunua. Sipendi kusema kwamba, tuwaambie watu wafanye uvuvi haramu, lakini hizi nyavu zinaingia hapa nchini na mnajua zinaingiaje. (Makofi)
Mheshimiwa Spika, nasema hivi, wanaoingiza nyavu ambazo hazistahili, basi zipigwe marufuku ili kuondokana na tatizo la kuanza kuwatia hasara wavuvi. Mtu amewekeza kwa shilingi kadhaa kwenye mtaji wake pale, halafu mnakuja mnashika nyavu mnachoma! Hii siyo sahihi.
Mheshimiwa Spika, naomba sana Serikali yetu tuliangalie hilo na hasa nikizingatia kwamba Mheshimiwa Rais amekuja na nia thabiti sana kuwatumikia Watanzania na naomba Waheshimiwa Wabunge wote tumuunge mkono. Kwa kupitia bajeti hii naomba kwa kweli, tujipambanue nayo kwamba ni bajeti ya kumsaidia kila Mtanzania. Kipindi hiki ni kipindi ambacho siyo kizuri sana kwetu, lakini lazima tukubali kwamba mabadiliko yoyote yanahitaji kidogo watu kuumia. Tuumie, lakini kwa nia njema ya kujenga nchi yetu.
Mheshimiwa Spika, baadhi ya watu wanaweza wakawa wanasema kwa kubeza eti kwamba Mheshimiwa Magufuli ni nguvu ya soda, nawashangaa sana! Mheshimiwa Magufuli ana nia ya dhati! Rais wetu tumemchagua kwa kura nyingi sana, Watanzania wamemwamini na niwahakikishie kwamba amekuwa siku zote anaonesha dhamira yake ya kuwatumikia Watanzania. Kama kuna watu wana mkakati wa kutaka kubadilisha au ku-undermine anachokifanya, tunasema washindwe na walegee! Mshindwe na mlegee kabisa! Mlegee kabisaa! Mjilegeze, mlegee, iwe sawasawa!
Mheshimiwa Spika, nasema hivi, lazima tumuunge mkono! Hataweza kupigana vita hii akiwa peke yake. Waheshimiwa Mawaziri mmeanza vizuri, endeleeni! Sitaweza kuwataja mmoja mmoja, lakini nikianzia kwa Mheshimiwa Lukuvi, kwa Mheshimiwa Jenista Mhagama, kwa Mheshimiwa Mwijage mnamwona kila siku anaweka mambo yake hapa, mnaona! Ukija kwa mzee wa TAMISEMI, ukija kwa Mheshimiwa Mwigulu na wengine wote mnawaona hapa. Timu hii ni nzuri! (Makofi)
Mheshimiwa Spika, ila kuna tatizo moja la kimuundo. Tatizo hili Waheshimiwa Wabunge mlielewe. Leo hii Waziri wa Elimu kwa mfano, anazungumzia mambo ya Sera katika Wizara yake, shughuli zote ziko TAMISEMI. Msingi na Sekondari ziko TAMISEMI, yeye ni wa Elimu ya Juu na Sera. Ukija kwa Waziri wa Afya, yeye anazungumzia Sera. Ukienda kwenye Zahanati, Kituo cha Afya, Hospitali ya Wilaya mpaka ya Mkoa ziko chini ya TAMISEMI! (Makofi)
Mheshimiwa Spika, kwa hiyo, kuna haja kupitia Mpango huu. Unajua siku zote mnapoona kuna tatizo, mnatafuta namna ya kuweza kulitatua tatizo hilo. Mimi naona kama kuna tatizo hapa! Kwa hiyo, kuna haja ya kujaribu kuoanisha vizuri na kuhuisha vizuri mfumo wa utendaji kazi ndani ya Serikali. (Makofi)
Mheshimiwa Spika, baada ya kusema haya, naomba wale wote waliokuwa na nia mbaya, walegee na washindwe. Ahsante sana.
Makadirio ya Mapato na Matumizi ya Wizara ya Elimu, Sayansi, Teknolojia na Ufundi kwa Mwaka wa Fedha 2016/2017.
MHE. DKT. RAPHAEL M. CHEGENI: Mheshimiwa Mwenyekiti, nami naomba nianze kwa kumpongeza Mheshimiwa Waziri wa Elimu. Kazi yake ni nzuri, tufike mahali Watanzania tuanze sasa kukubaliana. Hii Wizara ya Elimu ina mambo mengi sana, lakini kimuundo wake jinsi ilivyo, mambo mengi tunayozungumza Waheshimiwa Wabunge ni ya TAMISEMI. Ukizungumzia Shule za Msingi, Shule za Sekondari, vyote viko chini ya TAMISEMI na hata ukiangalia suala zima la bajeti yake, sehemu kubwa inagharamia wa Loan Board na taasisi nyingine za juu. Yeye amebaki na function role ya kutunga sera na kusimamia sera. (Makofi)
Mheshimiwa Mwenyekiti, kwa hiyo, kuna haja ya kuangalia vizuri mfumo mzima na muundo wa Wizara hii ili kweli ifanye kazi na tunaposema elimu hapa, basi moja kwa moja iweze ku-tricle-down kutoka kwa Wizara ya Elimu kuja mpaka elimu ya chini. Sasa hapa kuna gap na hata ukiangalia mazungumzo mengi ya Waheshimiwa Wabunge humu ndani, tunajaribu kuzungumza lakini kimsingi functionally, Waziri wa Elimu ana jukumu dogo sana hapa ndani. (Makofi)
Mheshimiwa Mwenyekiti, kwa kweli kuna haja ya kuangalia muundo mzima wa Wizara hii ili sasa unapozungumzia Wizara ya Elimu, iwe na mantiki yenye kwenda mpaka kwa mwananfunzi wa chekechea. Leo hii unakuta Walimu wanadai stahiki zao, wana matatizo yao, wana mambo chungu nzima, hawana motisha, lakini bado kama Wizara ya Elimu, haina majibu ya haya. Haya peke yake yatajibiwa na Wizara ya TAMISEMI zaidi. (Makofi)
Mheshimiwa Mwenyekiti, sasa kuna debate inaendelea humu ndani, suala la shule binafsi na shule za Serikali. Waheshimiwa Wabunge, naomba nijielekeze kwamba bado suala la ada elekezi ni muhimu zaidi kwa Watanzania wote kwa sababu ukiangalia elimu siku hizi ni biashara. Mheshimiwa Mama Tibaijuka hapa ana shule zake as a business na wengine kadha wa kadha is a business. Sasa kwenye biashara zamani ilikuwa elimu ni huduma, lakini leo wanakopa kwenye mabenki wanawekeza kwenye elimu. Ni kama miradi mingine. (Makofi)
Mheshimiwa Mwenyekiti, sasa usipokuwa na regulation policy hawa watoto wa mkulima watoto wa Mtanzania ambaye hana uwezo wa kuweza kulipa ada, inakuaje? Kwa hiyo, lazima ifike mahali Serikali i-play role yake ya kuwasaidia Watanzania wote. Naheshimu kwamba shule za binafsi wacha mwenye kipato cha juu ampeleke mtoto wake kwenye shule ya binafsi alipie hiyo ada, ana uwezo wake; lakini yule ambaye hana uwezo, tunamsaidiaje? Sasa ni wajibu wa Serikali kuweza kuboresha. Lazima Serikali iboreshe. Inaboreshaje? Waheshimiwa Wabunge hapa tuje na mkakati tuseme iboreshe namna gani? (Makofi)
Mheshimiwa Mwenyekiti, tunapoanza kusema Wizara ya Elimu iboreshe, hataboresha huyu! Serikali kupitia TAMISEMI kwa Mheshimiwa Simbachawene, ndiyo tuipe jukumu kubwa la kuboresha Shule za Sekondari na Shule za Msingi ambao ndiyo msingi wa chimbuko la mwanafunzi wa Tanzania. (Makofi)
Mheshimiwa Mwenyekiti, leo hii tunasema kwamba lazima kuwe na ada elekezi, Serikali lazima iweke policy hiyo. Hawa watoto ambao wazazi wao hawana uwezo, watasomaje hizi shule? Hawa watoto ambao Serikali hii imejitolea kuchangia kupitia kodi za Watanzania, kwa sababu leo hii Watanzania katika kuboresha zile kodi za Watanzania, zimesaidia sasa kwenye kuboresha shule hizi. Kwa hiyo, naomba Waheshimiwa Wabunge, katika hili naomba tukubaliane tu. (Makofi)
Mheshimiwa mwenyekiti, katika hali ya kawaida, mitaala yetu ya elimu bado ina mapungufu makubwa sana. Leo watoto wanapohitimu, hatuwatengenezi katika akili ya kujiajiri au kujitegemea. Tunawatengeneza katika akili ya kuajiriwa kitu ambacho ni tatizo. Kwa hiyo, kuna haja ya Mheshimiwa Waziri wa Elimu, naomba mje na mtaala ambao utasaidia wahitimu wanapohitimu iwasaidie kuweza kujitegemeza katika kujenga maisha yao. Bila kufanya hivyo, suala la ajira ni tatizo na bado Watanzania tunazidi kulia. (Makofi)
Mheshimiwa Mwenyekiti, leo hii katika Labour Market Watanzania tunapoenda ku-compete watu wengi hatuwezi kufaulu. Niwape tu mfano. Leo hii Makao Makuu ya Kiswahili yako Zanzibar lakini anaye-head ile timu ni Mkenya kwa sababu Mtanzania hakuna aliyefaulu kujua kusema Kiswahili vizuri kuliko Mkenya.
Kwa hiyo, Watanzania tunakwenda kwenye job Market, hatuna uwezo wa kutaka kuchukua kazi hizi? Anayefuatia pale ni Mganda. Leo Watanzania pamoja na kwamba Kiswahili kilizaliwa Tanzania, kikakua Tanzania, kikaanza kukulia nchi jirani kikafia kwingine na kikazikwa kwingine. (Makofi)
Mheshimiwa Mwenyekiti, bado Watanzania tunaenda kwenye soko la ajira tuna tatizo kubwa sana, lakini ni kwa sababu ya muundo na mfumo wa elimu yetu. Naomba sana Mheshimiwa Waziri, wewe una nafasi ya pekee, umekuwa ni mtu ambaye ni mahiri toka ukiwa NECTA. Umefanya kazi nzuri. Tumia sasa utalaamu wako huo kuweza kui-shape Wizara ya Elimu ili Watanzania wapate wanachokitaka. Leo hii ukiangalia, Tanzania ina wasomi wengi sana lakini wakipelekwa kwenye soko la ajira ni wachache wanaweza ku-compete na kupata kazi za Kimataifa. (Makofi)
Mheshimiwa Mwenyekiti, naomba sana hili tuweze kuliangalia. Vile vile kuna suala la mazingira ya elimu na hasa watoto wa kike. Kuna baadhi ya maeneo watoto wa kike wanashindwa kwenda shule kwa sababu hakuna vyoo. Wanashindwa kujisaidia vizuri kwa sababu ni watoto wa kike; wanashindwa kusoma kwa sababu ni watoto wa kike. Naomba tuweke mkazo, Mheshimiwa Waziri wa Elimu, Mheshimiwa Simbachawene Waziri wa TAMISEMI, naomba muwe na link nzuri na Wizara ya Elimu. Mfanye kazi kwa maelewano mazuri ili kusudi tuwasaidie watoto wa Mtanzania waweze kuhitimu vizuri na wapate elimu inayotakiwa. (Makofi)
Mheshimiwa Mwenyekiti, mimi nilisoma katika shule za mission Form One mpaka Form Six, ni mdau. Natambua ubora wa shule binafsi, lakini naiomba Serikali hii itusaidie, bado Shule za Serikali zinatakiwa ziboreshwe zaidi ili ziweze ku-compete na shule za binafsi. Tusipofanya hivyo tutakuwa tunacheza mchezo ambao ni wa kuigiza. Mzazi anahitaji asomeshe mtoto wake, lakini tunahitaji quality of education.
Mheshimiwa Mwenyekiti, lazima ubora wa elimu tuuzingatie. Tusiwe na wingi tu wa kusema tunaingiza watoto, wanasoma. Tumeanzisha Shule za Kata, zimesaidia sana kuwaelimisha Watanzania, zimesaidia sana mpaka Waheshimiwa Wabunge humu wamesoma Shule za Kata, wako humu ndani. Mheshimiwa Mwenyekiti, Mheshimiwa Aweso huyu ni zao la Shule ya Kata, leo ni Mheshimiwa Mbunge hapa ndani na wengine, lakini watu walidharau wakasema ni yebo yebo, hakuna cha yebo yebo! Hizi shule zimesaidia, naomba tuziboreshe. (Makofi)
Mheshimiwa Mwenyekiti, kingine ni madai ya Walimu. Hivi huyu Mwalimu atakuwaje na moyo wa kufundisha? Atakuwaje na moyo wa kumwelimisha mtoto wa Mtanzania…
(Hapa kengele ililia kuashiria kwisha kwa muda wa Mzungumzaji)
Makadirio ya Mapato na Matumizi ya Wizara ya Ujenzi, Uchukuzi na Mawasiliano kwa Mwaka wa Fedha wa 2016/2017.
MHE. DKT. RAPHAEL M. CHEGENI: Mheshimiwa Spika, nami napenda nikushukuru kwa kunipa nafasi hii ili niweze kuchangia katika Hotuba hii ya Wizara ya Ujenzi, Uchukuzi na Mawasiliano. Awali ya yote, napenda nimpongeze sana Mheshimiwa Hasna Mwilima baada ya kupata ushindi usiokuwa na shaka na Mahakama imetenda haki. Hii imeonesha jinsi ambavyo kwa kweli, kesi nyingi zinafunguliwa hazina mashiko yoyote ndiyo maana Sheria inaposimama CCM inachanua.
MHE. DKT. RAPHAEL M. CHEGENI: Mheshimiwa Spika, najua hujasikia na wala hukuona kwa sababu, Wagogo mna sifa ya kutokuona na kusikia. (Makofi)
Mheshimiwa Spika, naomba nijielekeze kwa michango ya wenzangu, wamesema mambo mazuri, wakati mwingine ushauri kama huu lazima Serikali iusikilize. Ushauri ambao unakuwa na tija, ushauri ambao unakuwa na mwelekeo wa kujenga Serikali yetu na nchi yetu.
Mheshimiwa Spika, niwatoe hofu ndugu zangu wanaposema yatumbuliwe majibu sijui wapi! MV Dar-es-Salaam na kadhalika. Jamani, msubiri! Mbona mnakuwa na haraka! Mheshimiwa Rais ana dhamira ya dhati ya kuweza kusafisha Serikali yake na kuunda nchi hii ili iweze kuwatumikia Watanzania wote, kwa hiyo, msiwe na haraka, kila kitu kitakwenda hatua kwa hatua. Haiwezekani leo hii ukaanza kutembea na ukaanza kukimbia! (Makofi)
Mheshimiwa Spika, lakini katika Hotuba hii naona Mheshimiwa Waziri hajazungumzia suala la mikoa mipya na wilaya mpya, kwa sababu, wilaya hizi na mikoa mipya ina miundombinu ambayo kwa kweli, ni kama haipo. Sijaona kwenye bajeti mkakati mahususi kwamba, ni kwa vipi barabara hizi zitaimarishwa ili kuifanya mikoa hii na wilaya hizi ziweze kufanya kazi vizuri. (Makofi)
Mheshimiwa Spika, katika Mkoa wa Simiyu, Mkoa wa Simiyu hata kwenye Hotuba haujaunganishwa na barabara ya kwenda Singida wala Arusha! Ningeomba katika Hotuba hii Mheshimiwa Waziri, hebu tuainishie kwamba, hata usanifu au upembuzi yakinifu ni lini utafanyika kuiunganisha Simiyu na Singida? Leo hii kuna barabara, lakini haijatajwa Mheshimiwa Waziri, ningeomba sana.
Mheshimiwa Mwenyekiti, vilevile katika barabara ya kutoka Maswa kwenda Bariadi, kilometa 50, hata hazijatajwa Mheshimiwa Waziri hapa, lakini barabara kutoka Maswa kwenda Mwigumbi inawekewa lami na Mkandarasi yupo! Sasa ni kitu cha kushangaza, unaanza kujenga unaacha kipara katikati! Tunafanyaje kazi namna hii? (Makofi)
Mheshimiwa Spika, naomba sana Mheshimiwa Waziri katika kuhitimisha hotuba yake, ningependa kusikia mkakati kwamba, zile kilometa 50 za kutoka Maswa kwenda Bariadi, Makao Makuu ya Mkoa. Sisi watu wa Simiyu tuliamua wenyewe kwamba, Makao Makuu yawe Bariadi tena kwenye RCC na Mikutano yote ya hadhara, wananchi wakaunga mkono na hatuna ubishi na hilo. Kwa hiyo, ningeomba sana hili liweze kuzungumzwa. (Makofi)
Mheshimiwa Spika, lakini kingine tunataka kuimarisha uchumi wetu. Hivi unaimarisha vipi uchumi kama Dar-es-Salaam Bandari yenyewe imefungamana? Hata namna ya kusafiri kutoka nje ya Dar-es-Salaam haiwezekani! Magari, mlundikano na hata namna ya kupenyeza mizigo inakuwa ni tatizo! Tumepata wawekezaji wako tayari kuwekeza zaidi ya Dola milioni 200 kujenga Bandari Kavu pale katika Kijiji cha Soga, Kibaha.
Mheshimiwa Spika, leo ni miaka miwili na nusu, wanakwenda, wanarudi, Serikali imeshindwa kutoa maamuzi. Hivi kwa nini Mheshimiwa Waziri akiwa mwenye dhamana hii asione kwamba leo Mheshimiwa Rais anatafuta wawekezaji, wawekeze katika nchi hii na Dar es Salaam aweze kuifungua, haya malori ya mizigo hayapaswi kuingia Dar es Salaam, yakwamie huku bandari kavu.
Mheshimiwa Spika, hata barabara Waheshimiwa wamezungumza kwamba barabara ya Chalinze kuelekea Dar es salaam imekuwa kama chapati, ni kwa sababu gani? Kwa sababu mizigo mikubwa inatokea sehemu moja inapita sehemu moja. Lazima tuziokoe barabara zetu, ningeomba sana Mheshimiwa Waziri anapohitimisha mjadala huu anipe maelezo ni kwa nini tunachelea kupata wawekezaji ambao wako tayari. Kama ni suala la kuzungumza mnaweka terms and condition, mnakubaliana ili tuweze kuifungua Dar es Salaam, mizigo isianzie Bandari ya Dar es Salaam, mizigo ianzie mahali ambapo kuna dry port na tuweze kuokoa uchakavu wa barabara zetu. Katika hili ningeomba sana Mheshimiwa Waziri atupatie majibu.
Mheshimiwa Spika, kingine, unapokuwa na TRL halafu mwenye assets ni RAHCO, hivi inawezekana namna gani? TRL ha-own any asset zaidi ya zile TRL commutive peke yake. Sasa anakuwa na uwezo gani hata wa kukopa? Hawezi kukopesheka huyu, lakini huyu mwenye RAHCO yeye ndiye mwenye mtandao wote, lakini hana uwezo wa kufanya kazi.
Mheshimiwa Spika, ningeomba Mheshimiwa Waziri, suala la Reli na RAHCO aunganishe, aache reli asimamie assets zote zile aweze ku-transact vizuri, aweze kukopesheka na tuweze kuona reli. Naomba sana hii ndiyo njia pekee inayoweza kufufua uchumi wetu, tunaimba uchumi hatuwezi kufufua uchumi wetu kama hatuwezi kuwa na fikra za namna hii na naomba majibu ya subiri, tuachane nayo. Mheshimiwa Rais anasema kwamba, hapa ni Kazi tu, naomba na nyie Waheshimiwa Mawaziri sasa muwe hapa kazi tu, mambo ya kuchelewa kufanya maamuzi tuachane na biashara hiyo. (Makofi)
Mheshimiwa Spika, nakuja katika suala la uwanja wa ndege wa Mwanza, uwanja wa ndege wa Mwanza una kila sababu za kiuchumi, kimaendeleo na hata za Kikanda. Ukisimamia uwanja wa ndege wa Mwanza zaidi ya mikoa 10 umeihusisha na nchi jirani. Naomba upewe kipaumbele, uwanja huu uweze kukamilika, uwe uwanja wenye hadhi ya Kimataifa ili tuweze kuifungua Kanda ya Ziwa na Mikoa pamoja na nchi jirani kiuchumi.
Mheshimiwa Spika, hii tunazungumzia kuongeza Pato la Taifa. Ukifungua uwanja wa ndege wa Mwanza ukawa wa Kimataifa, ukawa Serengeti International Airport, tayari ile Serengeti corridor yote umeifungua, tayari umeweza kuvutia wawekezaji, watalii na ndiyo maana uchumi ambao tunauhitaji leo kutoka Mwanza kwenda Entebbe ni dakika 30, Kigali dakika 45, Kinshansa masaa matatu, lakini ukitokea Arusha, Dar es Salaam ni mbali zaidi. Kwa sababu hakuna ndege inayotoka Mwanza kwenda huko kwenye nchi nilizozitaja hizi, naomba sana Waziri anapohitimisha mjadala huu atuambie ni lini uwanja wa ndege wa Mwanza sasa utakamilishwa kwa kiwango cha Kimataifa.
Mheshimiwa Spika, katika Jimbo la Busega, Mheshimiwa Rais alitoa ahadi, barabara ya Dutwa-Ngasamo-Nyashimo ni kilometa 46, alisema itajengwa kwa kiwango cha lami. Naomba nimkumbushe Mheshimiwa Waziri, kwamba barabara hii sasa iwekwe kwenye ahadi za Mheshimiwa Rais, aliahidi kwamba itajengwa kiwango cha lami na kwa sababu gani?
Mheshimiwa Spika, barabara ile ilikuwa barabara ya mkoa lakini ina-link barabara mbili za TANROAD. Kwa hiyo, ina maana kwamba inaelemewa na uzito wa mizigo ya magari yanayopita pale, kwa hiyo, automatically lazima ipandishwe hadhi iwekwe kwenye kiwango cha TANROADS, barabara kuu.
Mheshimiwa Spika, vilevile kuna kipande cha Mkula, pale Mkula ndiyo mzungumzaji anapotoka. Mheshimiwa Rais alitoa zawadi akasema kwamba kwa sababu barabara imepita pembeni na ule Mji wa Mkula ambapo anatoka mzungumzaji na wenyewe uwekwe lami, kilometa 1.45, alitoa ahadi hiyo. Naomba Mheshimiwa Waziri anapohitimisha aniambie kama ahadi hii ameshairekodi vilevile.
Mheshimiwa Spika, cha mwisho, ni namna ya kuboresha usafiri majini. Kweli wenzetu wa Mkoa wa Kagera, naomba nizungumze, ahadi ya meli imekuwepo kwa muda mrefu, lazima tufike mahali Serikali i-respond.
Haiwezekani tukarudia matukio kama mwaka1996 kwa sababu ya uchakavu wa meli. Leo hii MV Victoria imeshachakaa hakuna usafiri reliable kati ya Mwanza na mikoa jirani kama Mkoa wa Kagera. (Makofi)
Mheshimiwa Spika, nina imani wenzangu wa Kanda ya Mwanza…
(Hapa kengele ililia kuashiria kwisha kwa muda wa mzungumzaji)
Mheshimiwa Spika, naunga mkono hoja.
Makadirio ya Mapato na Matumizi ya Wizara ya Maliasili na Utalii kwa kwa mwaka wa Fedha 2016/2017.
MHE. DKT. RAPHAEL M. CHEGENI: Mheshimiwa Mwenyekiti, nakushukuru sana kwa kunipa nafasi ili niweze kuchangia katika hotuba hii ya Wizara ya Maliasili na Utalii. (Makofi)
Mheshimiwa Mwenyekiti, kwanza napenda kusema kwamba naunga mkono hotuba hii ya bajeti. Mheshimiwa Profesa Maghembe anahitaji apate fedha akafanye kazi. Pamoja na yote hayo, kuna changamoto nyingi sana ambazo ningeomba leo Mheshimiwa Waziri anisikilize. (Makofi)
Mheshimiwa Mwenyekiti, tatizo lililopo sasa hivi ni tatizo la wafugaji na hifadhi za akiba au mapori ya akiba yanayomilikiwa na TANAPA. Tunapoangalia sasa hivi tunaona kwa udogo wake lakini naona kuna mfukuto mkubwa sana unaweza kujitokeza na ukaleta matatizo ya kijamii katika nchi yetu. Leo hii mfugaji hathaminiwi.
Mheshimiwa Naibu Spika, inasikitisha sana wafugaji wanapoingiza mifugo kwenye pori, ni kinyume cha sheria tunafahamu, lakini kwa sababu mazingira jinsi yalivyo hatujaweza kujenga utaratibu mzuri na mahusiano mazuri kati ya wafugaji, wakulima na hifadhi zetu za Taifa. Tunajua kwamba sheria inakataza na Mheshimiwa anasimamia kwenye sheria, lakini bado kuna tatizo kubwa kwamba ni namna gani tuweke matumizi bora ya ardhi ili mfugaji huyu naye aone kwamba anathaminiwa na anapewa nafasi katika nchi yake. (Makofi)
Mheshimiwa Mwenyekiti, hakuna mahali katika nchi hii unaweza ukapuuza wafugaji, haiwezekani! Lazima wapewe nafasi yao na lazima waoneshwe ufugaji bora na wa kisasa au ufugaji ambao ni endelevu. Leo hii ardhi haiongezeki lakini watu wanaongezeka na mifugo inaongezeka. Mara nyingi tusipokuwa wabunifu na naomba Mheshimiwa Waziri anapokuwa anahitimisha hotuba yake hii hebu atuambie katika Wizara yake amejipanga vipi kuweka mkakati kuona kwamba, hawa wafugaji wanapewa stahiki yao, wanaelimishwa, wanasaidiwa namna ya kufuga vizuri lakini pia waboreshe mazao ya mifugo yao.
Mheshimiwa Naibu Spika, hii haiwezi kutokea hivi hivi kama Serikali haiweki mkakati madhubuti. Kwenye bajeti hii Mheshimiwa Waziri amesema lakini hajagusia namna gani anaweza kumsaidia mfugaji. Ameangalia zaidi sheria za kulinda hifadhi za Taifa, tunapenda ziwepo lakini bado kuna umuhimu wa kumsaidia mfugaji ili naye aweze kuona ubora na faida ya kufuga.
Mheshimiwa Mwenyekiti, tatizo hili lipo katika maeneo ya Kijeleshi. Mheshimiwa Waziri Mkuu alivyokuja katika ziara ya Mkoa wa Simiyu alikuta matatizo katika Wilaya za Busega, Bariadi, Itilima na Meatu. Ina maana ukanda mzima wote wa Simiyu una mgogoro mkubwa sana na tusipotafuta ufumbuzi wa haraka ni tatizo.
Mheshimiwa Naibu Spika, cha ajabu baadhi ya askari wa wanyamapori si waadilifu na si waaminifu kwani wanawatesa wafugaji hawa, wanatesa mifugo hii. Mheshimiwa Waziri alitoa tamko wakati nauliza swali hapa Bungeni alisaidia mifugo 6,000 iliyokuwa imefungiwa porini kwa siku tatu na wanaomba rushwa, wanaomba hela na wakipewa hela hazifiki zinapotakiwa kwenda, hazikatiwi risiti yoyote ile. Namwomba Mheshimiwa Waziri pamoja na watu wake hili suala likemee kwa nguvu zote na naomba tupate ufumbuzi. (Makofi)
Mheshimiwa Mwenyekiti, lakini hiyo haitoshi suala hili ni mtambuka, lazima Waziri wa TAMISEMI, Waziri wa Ardhi, Waziri wa Kilimo, Chakula na Mifugo na Waziri wa Maliasili washiriki kikamilifu. Tusipopata solution itatupa shida sana huko tunapoelekea. Leo wafugaji wanagombana na wakulima, wanagombana na hifadhi, tutafika wapi? Namwomba sana Mheshimiwa Waziri tusaidie katika hilo. (Makofi)
Mheshimiwa Mwenyekiti, lingine ni kuhusu suala zima la kudorora kwa sekta ya utalii. Tunajua uchumi wa dunia umebadilika sana, lakini napenda kuona Mheshimiwa Waziri anakuja na mkakati. Biashara ya utalii inazidi kudorora lakini ukiangalia biashara ya utalii imekuwa ikiingiza mapato makubwa sana katika nchi hii. Leo hii mahoteli hayana watu, hayana biashara, migahawa haina biashara, watalii hawaji na bado hizi gharama zingine za kuendesha utalii ni kubwa mno.
Mheshimiwa Naibu Spika, ninachomwomba Mheshimiwa Waziri hebu ajaribu kutusaidia kuja na package namna gani ya kuweza kufufua suala zima la utalii katika nchi yetu. Tusione kwamba watalii wanakuja tunafurahia, lakini tuone wanakuja na kutuma fedha ili ibaki hapa nchini.
Mheshimiwa Mwenyekiti, suala lingine ambalo napenda kuzungumzia ni suala zima la geti ya Ndabaga ambayo ndiyo kielelezo na kioo cha Western Corridor upande wa Serengeti, lakini ukifika pale lile geti hali-reflect kwamba unaingia kwenye hifadhi kubwa ya Serengeti, limechakaa, liko hovyo hovyo, halina ukarabati wowote ule. Naomba haya mapokezi yaweze kuboreshwa ili kusudi hata mtalii anapokuja aone kwamba nimeingia kwenye kioo cha hifadhi kubwa hapa duniani, naomba Waziri alizingatie hilo. (Makofi)
Mheshimiwa Mwenyekiti, niliwahi kumgusia Mkurugenzi Mkuu wa TANAPA, nikamwambia tujitahidi kuboresha kwa sababu wanasema reception counts before somebody enters into the house, kwa maana kwamba mapokezi ya nyumba, unapofika pale mbele ya uso wa nyumba ndiyo kielelezo kwamba nyumba yako iko vipi kwa ndani. Naomba sana hilo tuweze kulifanya.
Mheshimiwa Mwenyekiti, lakini kingine ni suala zima la Hifadhi ya Sayaka, ni pori la akiba la zamani. Mheshimiwa Kiswaga aliwahi kuuliza hapa swali, ile hifadhi haipo, hakuna miti, hakuna nini, huwezi kusema ni hifadhi, wananchi wanalima, mazao yanakatwa eti ni hifadhi. Naomba jamani unyanyasaji wa namna hii tuachane nao. Namwomba Mheshimiwa Waziri atume watu wake waende kwenye hifadhi ya Sayaka. (Makofi)
Mheshimiwa Mwenyekiti, Hifadhi ya Sayaka iko katika Wilaya tatu za Magu, Bariadi na Busega. Kwa upande wa Busega kuna Kata za Nyaruhande na Badugu na upande wa Magu Kata ya Sayaka. Naomba tuangalie kwa ukaribu kama tunadhani ile ardhi haina maana tena ni bora tukajaribu kuacha sehemu za vyanzo vya maji ili wakulima waweze kufanya kilimo cha kujikimu, watu wapate chakula. Leo watu wanalia wana njaa na mnasema kuna hifadhi ambayo imezuiwa wakati haipo. Kwa hiyo, naomba sana hili suala liweze kuangaliwa vizuri sana. (Makofi)
Mheshimiwa Mwenyekiti, lakini kingine ni suala la tembo waharibifu. Sisi watu wa Busega na sasa hivi nimepata message nyingi wanalia kwamba tembo wanavamia, wanakula mazao yao na kuharibu mashamba yao na hakuna fidia yoyote ile. Naomba Mheshimiwa Waziri tutafute mkakati mbadala wa kujaribu kuzuia wanyama hawa ambao wanakuja kushambulia binadamu pamoja na mazao yao, matokeo yake wananchi wanalima sana lakini siku ya siku wanakosa faida, hawawezi kuvuna. (Makofi)
Mheshimiwa Mwenyekiti, lingine ni suala la hii Operesheni Tokomeza. Kuna watu walinyanga‟anywa silaha zao wakati wa zoezi hili, silaha zao za jadi na silaha zingine ambazo walikuwa wamezisajili hazijarudishwa mpaka leo. Hivi Mheshimiwa Waziri nini dhana nzima ya kuwasaidia wananchi hawa?
Mheshimiwa Naibu Spika, napenda Waziri anapohitimisha hotuba yake atuambie ni nini hatma ya watu hawa ambao silaha zao zilichukuliwa wakati wa zoezi hili la Operesheni Tokomeza. Kwanza tujue silaha hizi ziko wapi na zinafanya nini na je, watarudishiwa? Ni vema haya yote Mheshimiwa Waziri akayaweka vizuri na nilishazungumza naye anayafahamu, ili kusudi hawa wananchi waweze kupatiwa haki yao bila kuwa na matatizo. (Makofi)
Mheshimiwa Mwenyekiti, lakini kingine utalii lazima tuendelee kuu-embrace vizuri. Leo hii Watanzania unafika airport…
MWENYEKITI: Ahsante.
MHE. DKT. RAPHAEL M. CHEGENI: Mheshimiwa Mwenyekiti, naunga mkono hoja.
Mapendekezo ya Mpango wa Maendeleo wa Taifa Unaokusudiwa Kutekelezwa na Serikali pamoja na Mwongozo wa Kuandaa Mpango na Bajeti ya Serikali kwa mwaka wa Fedha 2017/2018
MHE. DKT. RAPHAEL M. CHEGENI: Mheshimiwa Mwenyekiti, na mimi nakushukuru sana kwa kunipa nafasi hii ili niweze kuchangia katika hotuba hii ya Waziri wa Fedha na Mipango kuhusu Mapendekezo ya Mpango wa Maendeleo kwa mwaka 2017/2018.
Mheshimiwa Mwenyekiti, naomba nianze kwanza kwa kumshukuru sana Mheshimiwa Waziri, amefanya kazi yake na mpango huu ni mpango mzima wa Serikali. Ni matarajio yangu kwamba tunapozungumza mpango huu hatuzungumzii peke yake Waziri wa Fedha, tunazungumza co-ordination yote ya Serikali ndani ya mpango huu. Kwa maana hiyo Waziri Mpango naomba uwe msikivu, lazima uwe msikivu na ujaribu kuyachukua mawazo yote ambayo Waheshimiwa Wabunge tunayatoa hapa kwa mustakabali wa nchi hii.
Mheshimiwa Mpango nikupe tu siri moja, ni mtaalam mzuri, msomi mzuri, lakini una professional arrogance, una kakiburi, na mtu anayekwambia ukweli anakusaidia. Tunasema hivi ili baadae tutoke hapa tulipo tusonge mbele zaidi. Wenzangu wamesema tunaheshimu kila Mbunge aliyepo hapa ndani kwa sababu ameingia kwa nafasi yake, na wewe uko hapa kwa heshima zote, lakini chukua mawazo ya Waheshimiwa Wabunge yafanyie kazi, usipofanya hivi inatupa ugumu sisi na ukakasi wa kusema na wewe. (Makofi)
Mheshimiwa Mwenyekiti, nikirudi nyuma Mheshimiwa Mpango kwenye bajeti ya Serikali iliyopitishwa mwaka jana, vitu vingi tulipendekeza hapa vilikuwa na mambo mazuri sana, lakini nadhani kwa kufikiria kwako au kwa kuona kwako mambo mengi hayakufanyika kama tulivyokuwa tumependekeza. Hii sisi ilitupa nafasi ngumu sana ya kuelewa sasa tunakwendaje kama Bunge. (Makofi)
Mheshimiwa Mwenyekiti, pili mpango huu unapaswa kuwa tenganifu, we should harmonise, mambo yote ambayo yanahusika katika kuwezesha uweze kutekelezeka. Haiwezekani tunapanga mipango, unakuja na kitabu hiki, hutuelezi vizuri kwamba hapa ya mwaka jana tumefanyaje, wapi tumekwama, nini tufanye kwa safari hii! Kwa sababu unapozungumza katika suala la mpango, lazima tu-reflect tumetoka wapi, nini tumefanya, nini tumeshindwa kufanya na nini tukifanye zaidi kipindi kinachokuja. Sasa Mheshimiwa Mpango naomba utusikilize sana, tunapotoa ushauri ni kwa nia njema, lakini vilevile tuki-echo kazi nzuri anayofanya Mheshimiwa Rais. (Makofi)
Mheshimiwa Mwenyekiti, Mheshimiwa Rais amekuwa na nia njema sana, lakini naanza kupata wasiwasi kwamba inawezekana mlio karibu nae hamtoi ushauri stahiki kwake, hii inasababisha baadhi ya mambo mengine yasifanyike kama ambavyo watu wanategemea.
Mheshimiwa Mwenyekiti, Serikali tunaomba ifanye kazi kama timu moja. Haiwezekani Serikali hiyohiyo Waziri huyu anasema hiki, huyu anasema hiki, hakuna co-ordination! Na hili ndiyo tatizo ambalo linafanya hata Bunge hili lishindwe kuwashauri vizuri zaidi. Kwa hiyo, naomba sana kupitia mpango huu Mheshimiwa Mpango ongoza wenzako katika kutekeleza mpango huu, lakini uwe msikivu, usikivu wako utakusaidia ili tuweze kufanya kazi vizuri. (Makofi)
Mheshimiwa Mwenyekiti, ukiangalia sasa hivi tunasema uchumi unakua. Ni kweli, ukienda by figures and facts they never lie, lakini hali halisi lazima iwe translated kwa wananchi wenyewe, waweze kuona kwamba uchumi sasa kweli unakua. Kama hakuna translation, hakuna trickle down effect, hata tungesema namna gani hii itakuwa ni ngonjera ambayo haina mwimbaji.
Nakuomba sana suala zima kwa mfano la kodi, tulisema hivi suala la kuweka VAT on auxiliary services and transit goods italeta matatizo. Tukiweka VAT kwenye tourism sector italeta tatizo! Tumeona yote haya kwa mfano sekta sasa hivi ya utalii imedorora, lakini mnasema eti imekua! Sasa nashangaa inakuaje wakati tunaona kabisa the actual situation hali ni mbaya, wewe unasema inakua!
Mheshimiwa Mwenyekiti, tumneona suala la bandari, ndiyo kulikuwa kuna ukwepaji kodi, suala la kimfumo na utaratibu TRA wangeweza kufanya kudhibiti, lakini tunategemea kwamba tupate floor nyingi ya mizingo inayokuja tuweze kupata mapato makubwa zaidi, Mheshimiwa Mpango naomba haya mambo ujaribu kuyasikiliza vizuri zaidi.
Mheshimiwa Mwenyekiti, kibaya zaidi tuka-introduce VAT on financial services. Tunaona sasa hivi mabenki yanavyo-suffer. Tunaona jinsi ambavyo hali ya kibenki na hali ya kiuchumi inavyozidi kuyumba. Tunaomba sasa kufanya kosa siyo kosa, kurudia kosa ni makosa. Tujisahihishe, kama kuna mahali tulikosea tujaribu kurekebisha mapema, tusiwe tunajaribu ku-copy mambo fulani na kuja kuya-paste hapa, tuyafanyie kazi.
Mheshimiwa Mwenyekiti, ninaomba suala zima la perception management lifanyiwe kazi. Kuna watu wana perception za kwao kwamba sasa hivi uchumi wa Tanzania unakua, wengine wanasema uchumi wa Tanzania haukui, lakini ninaamini kwamba kwa sababu numbers na figures never lie uchumi unakua, lakini tunachoomba ni translation ya uchumi huo kwa wananchi waweze kuona kwamba uchumi unakua.
Mheshimiwa Mwenyekiti, leo hii Halmashauri nyingi hazina fedha, Serikali haina pesa, wananchi hawana hela! Sasa unapozungumza production, kukua kwa uchumi ni pamoja na production, sasa kama production haiongezeki uchumi hauwezi kukua. Wananchi watazidi ku-suffer na ku-suffer, mimi ninaamini kwamba Serikali hii ni sikivu na inajaribu kuyafanyia kazi mambo ambayo yamekuwa yana matatizo yaweze kurekebishwa.
Mheshimiwa Mwenyekiti, vilevile Serikali imebana sana spending yake, lakini fedha iko wapi? TRA makusanyo yameongezeka kutoka shilingi bilioni 850 mpaka 1.3 trillion, lakini ukiangalia outflow ya pesa tumekuwa na madeni, Deni la Taifa linazidi kupanda utadhani as if Waziri wa Fedha hutumii nafasi yako kuya-manage haya kwa sababu you need to do a financial management, is just a simple financial management.
Mheshimiwa Mwenyekiti, haiwezekani pesa zinazidi kutumika zaidi licha ya makusanyo kuongezeka, lakini bado spending yake inakuwa challengeable! Nikuombe sana Mheshimiwa Waziri kupitia mpango huu ninaamini kwamba Watanzania tuna imani na wewe na Bunge hili litumie kama ni chachu ya kukusaidia wewe ufanye kazi yako vizuri zaidi, lakini timiza wajibu wako.
Mheshimiwa Mwenyekiti, wanasema hata kwenye maandiko mtu mnyenyekevu hata Mungu anampa baraka, nyenyekea Mheshimiwa Mpango, unapewa ushauri na watu sikiliza. Watu wa Business Community wamekuita mara nyingi ukutane nao unakataa! And then you came to the budget! Kamati ya Bajeti hapa, walikuwa wanasema Waziri tunamuita haji kwenye vikao. Sasa najiuliza kwamba sasa ni Waziri anafanya kazi gani hizi? Ni aibu, ni aibu. Dhamana ambayo unayo ni kubwa, hebu jaribu kuwa msikivu.(Makofi)
Mheshimiwa Mwenyekiti, kingine ni sekta ya kilimo, sekta ya uvuvi ambayo inaajiri watu wengi sana inatakiwa sasa iwekewe kipaumbele, ili wananchi sasa na hasa wakulima, wavuvi na uzalishaji wa viwanda, tunasema kwamba ni Serikali ya viwanda, sera yetu ni ya kujenga viwanda, lakini huwezi ukajenga viwanda ukafanikiwa kama unakuta Waziri wa Viwanda tena wanamuita mzee wa sound! Eti mzee wa sound, Waziri wa Viwanda ni mzee wa sound! Haiwezekani! Tunachotaka sisi ni Waziri azungumze vitu ambavyo vinatekelezeka siyo porojo za kila wakati. (Makofi)
Mheshimiwa Mwenyekiti, tufike mahali tukubali changamoto hizi, tupunguze maneno lakini tuwajibike zaidi na tutekeleze zaidi. Leo hii wananchi wanachotaka ni kuona kwamba matokeo yanapatikana. Mheshimiwa Rais anafanya kazi kubwa sana, anafanya kila njia kuona Watanzania wananufaika na uchumi wao, Watanzania wananufaika na rasilimali zao na ninyi msaidieni sasa kwa nafasi zenu acheni maneno. Acheni kusigana. (Makofi)
Mheshimiwa Mwenyekiti, ukiangalia wenzetu wa Kenya walianzisha kitu kinachoitwa interest rate capping. Riba kwenye mabenki zinazidi kupanda na zinapopanda ina maana wananchi sasa hivi wanashindwa kukopa fedha, wanashindwa kufanya production, kuna haja sasa Mheshimiwa Mpango suala zima la riba kwenye benki liangaliwe upya. Serikali ifanye serious intervention ili kusudi mabenki haya yawasaidie wananchi kama wanakopa fedha basi ziweze kutumika vizuri katika kukuza uchumi wa nchi hii. (Makofi)
Mheshimiwa Mwenyekiti, ningependa kusema kwamba lazima baadhi ya gharama nyingine za uzalishaji hapa Tanzania zipungue gharama. Huwezi ukasema unaweka viwanda wakati gharama ya umeme ni ghali, maji ni ghali, halafu kuna series kubwa sana ya kodi.
Mheshimiwa Mwenyekiti, kuna kodi zaidi ya 100 ambazo mtu anapaswa kuzilipa, haiwezekani! Ninaomba Mheshimiwa Waziri wa Fedha kupitia mpango huu hebu jaribu kuja na kitu ambacho kitasaidia ku-harmonise yote haya. Vinginevyo mpango wako ni mzuri na mimi sijawahi kukukosoa, mpango huu ni mzuri, lakini hakikisha kwamba unakuwa msikivu na yale mambo ya msingi yafanyie kazi.
Mheshimiwa Mwenyekiti, kwa kumalizia niwaombe tu Waheshimiwa Wabunge wenzangu kwamba yawezekana tuna itikadi tofauti, lakini maslahi yetu ni ya Watanzania wote. Hakuna mtu ambaye ana maslahi nje ya Watanzania na lolote unalolifanya ndani ya Bunge hili litusaidie kumsaidia Mtanzania ambaye ndiye ametuweka sisi hapa ndani. Ninaomba sana Waheshimiwa Wabunge kupitia Bunge hili na haki za Wabunge ziweze sasa kuzingatiwa kwa sababu vilevile Mbunge aweze kufanya kazi zake anahitaji kuwa na uwezo wa kufanya kazi zake.
Mheshimiwa Mpango pamoja na yote kapu lote umelikamata wewe na usidhani kwamba watu wanavyokuona namna hii wewe ni Waziri zaidi ya Waziri kwa maana umeshika sekta nyeti, lakini hakikisha kwamba unamshauri Rais vizuri, sikiliza wadau na mtekeleze yale ambayo Watanzania wanahitaji kuyaona. Tungependa kuona kwamba ndoto ya Mheshimiwa Rais Magufuli inatimizwa na Watanzania baada ya miaka mitano tuseme kwamba sasa uongozi wa Awamu ya Tano wa Serikali ya Mheshimiwa John Pombe Magufuli umeweza kufanya moja, mbili, tatu na tujivunie kwa hilo, lakini naomba katika mpango huu vilevile sekta zote na Wizara zote zinakuwa harmonized hii itatusaidia sana.
Mheshimiwa Mwenyekiti, Mawaziri wote, Mheshimiwa Chief Whip, mpango huu Mawaziri wanapaswa kuwa humu ndani wasikilize, ni wajibu wao kuona kwamba kila Waziri katika sekta yake anashiriki kikamilifu katika mpango huu.
Mheshimiwa Mwenyekiti, baada ya kusema hayo, nakushukuru sana.
Makadirio ya Mapato na Matumizi ya Fedha za Ofisi ya Waziri Mkuu na taasisi zilizo chini yake pamoja na Mfuko wa Bunge kwa mwaka 2017/2018.
MHE. DKT. RAPHAEL M. CHEGENI: Mheshimiwa
Mwenyekiti, ahsante sana nami napenda kuunga mkono
hotuba ya Mheshimiwa Waziri Mkuu jinsi ambavyo ameweza
kuiwasilisha nikiangalia inakidhi kwa kiwango kikubwa
mahitaji ya Watanzania.
Mheshimiwa Mwenyekiti, ni rahisi sana kukosoa lakini
naomba niwarejeshe Watanzania na Waheshimiwa Wabunge wenzangu kwamba ukiangalia Serikali ya Awamu
ya Tano, kwa muda mfupi imefanya mambo mengi na
makubwa kwa Watanzania. Tukikumbuka kwamba Serikali
ya Awamu ya tano imeingia ikirithi madeni ya awamu iliyopita
kitu ambacho ukikiangalia na hata katika maelezo ya
mpango wa Waziri wa fedha, sasa hivi tunalipia karibu trilioni
moja, deni la Taifa kwa kila mwezi. (Makofi)
Mheshimiwa Mwenyekiti, sasa ukiangalia kwamba
Mheshimiwa Rais pamoja na ubinadamu wake hebu tumpe
sifa kwa kile anachokifanya kwa ajili ya Watanzania na
tumuunge mkono kama Watanzania na kama Waheshimiwa
Wabunge ndani ya Bunge hili. Nchi hii tunaiongoza sisi sote,
sitegemei kwamba kwa vile uko upande mmoja wewe ni
kusema mabaya siku zote. Hebu tuwajenge Watanzania
wajue kwamba chombo hiki kinafanya kazi kama mhimili
mmojawapo wa utawala hapa nchini. (Makofi)
Mheshimiwa Mwenyekiti, ningependa ku-register
kidogo kwamba kwa kipindi ambacho tumeanza kipindi cha
bajeti kuna dosari zimejitokeza lazima tuzikubali. Mhimili huu
una heshima yake na heshima yake hii lazima ilindwe na
Mhimili wenyewe. Vile vile kwa mujibu wa kanuni za Mabunge
ya Jumuiya ya Madola, mimi kama Mwenyekiti wa CPA kwa
tawi la Tanzania ningeomba sana Mheshimiwa Spika na kiti
chake walinde maslahi ya Bunge hili na mustakabali wa
Bunge hili kwa sababu haiwezekani tukawa kila siku tunatupa
lawama kwa Serikali, tujiulize sisi Kama mhimili tumefanya nini?
Haiwezekani kila siku tunasema Serikali, Serikali, Serikali. Bajeti
ya Bunge inawezesha Bunge hili lifanye kazi zake kuisimamia
Serikali. (Makofi)
Mheshimiwa Mwenyekiti, kazi za Mbunge ni tatu; ya
kwanza ni kutunga Sheria, ya pili ni kuwawakilisha watu
waliomchagua kwenye chombo hiki na tatu ni kusimamia
na kuishauri Serikali, haya ndiyo majukumu ya msingi ya
Mbunge ndani ya Bunge hili. (Makofi)
Mheshimiwa Mwenyekiti, kumejitokeza maneno
yanazungumza hayatii afya kwa Bunge hili. Tunahitaji kauli za Serikali zitoke zikieleza bayana kama kuna tatizo liainishwe.
Sitarajii kwamba yamezungumzwa hapa na Waheshimiwa
Wabunge wa pande zote mbili lakini kuna Mawaziri wenye
dhamana wamekaa kimya. Huku ni kutokuwajibika ndani ya
chombo hiki lazima watoe kauli wawaondolee hofu
Watanzania ili wajue kwamba Serikali yao wanachofanya
ndicho hicho Watanzania wanachokitaka lakini tunapokaa
kimya tunaleta a lot of speculations, watu wanakuwa
hawaelewi sisi kama Wabunge tunafanya nini. Wananchi
wanalalamika, Wabunge wanalalamika, Serikali inalalamika
tunakwenda wapi? Kwa hiyo ningeomba sana hii
sintofahamu hii, niiombe Serikali, Mheshimiwa Waziri Mkuu
kama Kiongozi wa Shughuli za Serikali ndani ya Bunge ni
vyema ukatusaidia kuondoa sintofahamu hii. (Makofi)
Mheshimiwa Mwenyekiti, pamoja na hayo nikiangalia
kwamba Serikali ya Awamu ya Tano imefanya mambo mazuri
sana na lazima tujenge msingi wa uchumi ili tuweze
kuendelea. Huku nyuma ukiangalia watu wanalalamika
uchumi umebadilika, mdororo wa uchumi siyo kwa Tanzania
peke yake, dunia nzima sasa iko kwenye mdororo wa
kiuchumi. Tusipofikiria nje ya box nadhani sisi Watanzania ni
kama kisiwa ndani ya dunia haiwezekani lakini yanayofanyika
tuyapongeze na tuyape jitihada kubwa zaidi ya kuya-support,
angalia miundombinu inayofanyika.
Mheshimiwa Mwenyekiti, sasa hivi, ndani ya muda
mfupi tumeona uanzishwaji wa ujenzi wa reli ya kati kwa
standard gauge, historia, miradi ya maji inayoendelea ni
historia. Upande wa elimu nawasikitikia ambao wanabeza
kwamba eti hakuna elimu bure, jamani nawasikitikia sana,
labda hawajui wanachosema. Haijatokea katika historia ya
nchi hii kwamba kila mwezi zaidi ya bilioni 18.7 zinatengwa
kwa ajili ya elimu bure kwa mtoto wa Kitanzania. Haya
tunapaswa kuyapongeza na Mheshimiwa Rais ukiangalia
anachokifanya na naomba Watanzania tujue kwamba
dhamira yake ni nyeupe, dhamira yake ni kwa ajili ya
kuwatumikia Watanzania, tumpeni support hii tusimdiscourage.
Mheshimiwa Mwenyekiti, sijaona kiongozi, mimi ni
mgeni ndani ya Bunge lakini ni mwenyeji kidogo. Kazi
inayofanyika sasa hivi ni kazi nzuri sana lakini kuna vitu vya
kushauriana. Mfano; katika suala zima la kiuchumi, kweli
fedha ndani ya uchumi imepungua, ni suala la Waziri wa
Fedha. Hii ni issue ya Micro-economics, mambo ya Monetary
Policy na mambo ya Fiscal Policy atusaidie namna gani ya
kurudisha fedha katika mzunguko na leo nimesikia kwamba
Benki Kuu wameamua kushusha riba ile ya kuwekeza unajua
kuna Central Mineral Reserves ambayo ni asilimia 10 ya
Mabenki kuwekeza na Benki Kuu wameshusha mpaka asilimia
nane. Hii italeta msukumo wa fedha ndani ya mzunguko wa
uchumi, nakushukuru Mheshimiwa Waziri wa Fedha kwa
kuchukua Monetary Policy ya namna hii. (Makofi)
Mheshimiwa Mwenyekiti, lakini tukumbuke kwamba
jamani tunasafiri kwenye ngalawa moja. Sisi Wabunge bila
kujali vyama vyetu nchi hii ni ya kwetu sote, uchumi huu ni
wa kwetu wote tufanye kazi kwa pamoja.
Mheshimiwa Mwenyekiti, namalizia, naipongeza
Serikali. Huko Busega mimi nasema kwamba nina mradi wa
maji mkubwa umeshaanza kutekelezwa, sasa niseme nini
zaidi ya hili jamani. Umeme wa REA keshokutwa tunaenda
kuzindua, mafanikio makubwa ya Serikali ya Awamu ya Tano
kwa nini niikosoe kwa kitu ambacho naona kuna faida kwa
Watanzania? (Makofi)
Mheshimiwa Mwenyekiti, lakini kama haitoshi leo hii
watoto wameongezeka katika kusajiliwa darasa la kwanza
ni historia katika nchi hii. Hivi wewe unayelalamika kwamba
Serikali haijafanya kitu unataka ikufanyie nini? Ikuletee
Kitanda nyumbani kwako?
Mheshimiwa Mwenyekiti, nashukuru sana.