Jamhuri ya Muungano ya Tanzania

Contributions by Hon. Catherine Nyakao Ruge (6 total)

Makadirio ya Mapato na Matumizi ya Serikali kwa Mwaka wa Fedha 2017/2018 – Wizara ya Maliasili na Utalii
MHE. CATHERINE N. RUGE: Mheshimiwa Mwenyekiti, nakushukuru kwa kunipa fursa hii ili nami niweze kuchangia Wizara hii ya Maliasili na Utalii. Pia napenda kuchukua fursa hii kumpongeza Msemaji wa Kambi Rasmi ya Upinzani katika Wizara hii Mheshimiwa Ester Matiko kwa hotuba nzuri. Baada ya kusema hayo naombe niende moja kwa moja kwenye kuchangia Wizara hii.

Mheshimiwa Mwenyekiti, Wizara ya Maliasili na Utalii ina mchango mkubwa sana katika maendeleo ya Taifa hili, ina mchango mkubwa katika pato la Taifa na imeweza kuchangia asilimia 17.5 kwa maana ya GDP. Pia sekta hii inachangia ajira milioni moja na laki tano(1,500,000) katika nchi hii, kwa maana ajira laki tano za moja kwa moja lakini pia ajira milioni moja ambazo si za moja kwa moja.

Mheshimiwa Mwenyekiti, pia Sekta ya Utalii ni sekta ambayo inaliingizia Taifa letu fedha za kigeni. Asilimia 25 ya pesa za kigeni katika Taifa hili zinatokana na Wizara ya Maliasili na Utalii. Sekta hii ya Utalii ni sekta namba mbili katika kuvutia wawekezaji. Mwaka jana 2016 Sekta hii ya Utalii imeweza kuliingizia Taifa letu dola za Kimarekani bilioni 2.1. Kwa kutambua umuhimu, fursa na mchango wa Sekta ya Utalii katika kuwezesha na kuendeleza uchumi wa nchi yetu, ni dhahiri kabisa tunahitaji Sera Wezeshi na mikakati thabiti kuweza kuendeleza na kuboresha sekta hii ya utalii. (Makofi)

Mheshimiwa Mwenyekiti, wawekezaji na wafanyabiashara wa Sekta ya Utalii wamekuwa wakikumbwa na changamoto nyingi, naomba niongelee utitiri wa kodi, ada, leseni na tozo mbalimbali katika sekta hii. Jambo la kusikitisha tozo, ada na leseni hizi hazilipiwi kwenye mamlaka moja, zimekuwa zikilipiwa kwenye mamlaka tofauti na hivyo kuwa kikwazo na changamoto kwa wawekezaji na makampuni yanayowekeza katika sekta ya utalii. (Makofi)

Mheshimiwa Mwenyekiti, kwa ruhusa yako naomba niseme baadhi ya tozo na leseni mbalimbali na mamlaka mbalimbali zinazolipiwa gharama kwenye sekta hii. Utaambiwa uende TRA ukalipe kodi; nenda Wizara ya Maliasili na Utalii ukalipe leseni na ada; nenda Marine Park Authority ukalipe concession fee, nenda Tanzania Civil Aviation Authority ukalipe leseni ya huduma za anga na ukaguzi; nenda SUMATRA ukalipe SUMATRA vehicle sticker; nenda TANAPA ukalipe motor vehicle guide fee; nenda Ngorongoro Conservation Area ukalipe NCAA vehicle fee. Niiombe Serikali iangalie ada, tozo na leseni ambazo zina tija katika sekta ya utalii ili kupunguza changamoto na usumbufu kwa wawekezaji katika sekta hii. (Makofi)

Mheshimiwa Mwenyekiti, naomba niongelee katazo la matumizi ya mkaa na kilio cha wananchi. Naomba nieleweke, sipingi harakati za Serikali katika kulinda misitu yetu kwa utalii endelevu. Lakini, karibu kila mtu anatumia mkaa ikiwa ni pamoja na sisi baadhi ya Wabunge. Serikali haijaja na nishati mbadala ambayo inapatikana kwa urahisi na ambayo ni affordable kwa mwananchi wa kawaida especially vijijini, ambayo inaweza kumsaidia katika matumizi ya nyumbani. Kwa hiyo, niishauri Serikali iweze kuangalia ni jinsi gani inaweza kuja na nishati mbadala ili tuweze kumwezesha mwananchi wa kawaida aweze kumudu gharama za matumizi ya kupikia na taa. (Makofi)

Mheshimiwa Mwenyekiti, kuna option ya gesi lakini option hii ni ghali sana. Mtungi wa kilo 15 ni shilingi 52,000, siamini mwananchi wa kawaida wa kijijini kule Serengeti ninakotoka mimi anaweza kumudu hii gharama. Pia kuna option ya makaa ya mawe, sijaona kwenye hotuba hii kwamba kuna utafiti wowote umefanyika ambao unaonesha nishati ya makaa ya mawe hayana madhara kwa matumizi ya nyumbani.

Mheshimiwa Mwenyekiti, naomba niishauri Serikali kwa maeneo ambayo ni ya wafugaji, kuna miradi imefanyika ya biogas kwa maana ya kutengeneza biogas kwa kutumia kinyesi cha ng’ombe, tuweze ku-invest katika hii area na ile miradi ambayo imefanywa na wafadhili. Kwa mfano, Serengeti kuna Kata ya Morotonga, Ring’wani kuna miradi imefanywa na wafadhili. Niiombe Wizara ya TAMISEMI kwa kushirikiana na Halmashauri zetu kuona ni jinsi gani inaweza ikachukua hii miradi na kuiendeleza na kui-scale kwenye Wilaya zote. (Makofi)

Mheshimiwa Mwenyekiti, naomba niongelee Mkoa wa Mara ninakotoka. Mkoa wa Mara ni Mkoa ambao una makabila mengi na wenye tamaduni tofauti. Wizara ya Maliasili na Utalii haijaweza kuwekeza kwenye fursa ya utalii wa tamaduni mbalimbali zinazopatikana katika Mkoa wa Mara. Niombe Waziri uweze kuangalia pia ni jinsi gani tunaweza kuwekeza kwenye tamaduni zinazotokana na makabila mbalimbali badala ya kuangalia utalii wa wanyamapori peke yake. (Makofi)

Mheshimiwa Mwenyekiti, asilimia 70 ya mbuga ya Serengeti iko Mkoa wa Mara, lakini wananchi wa Mkoa wa Mara wamekuwa wakiishi maisha ya kimaskini kama vile hii mbuga ya Serengeti haiko Mkoa wa Mara. Ni asilimia 10 tu ya watu walioajiriwa Serengeti National Park wanatoka Mkoa wa Mara. Namwomba Mheshimiwa Waziri wakati anakuja kuhitimisha hotuba yako atuambie watu wa Serengeti na watu wa Mkoa wa Mara ni sababu gani ni asilimia kumi tu ndiyo wameajiriwa katika Serengeti National Park, je, ni kwa sababu hatuna watu wenye uwezo ambao wanaweza kufanya kazi kwenye mbuga hiyo? (Makofi)

Mheshimiwa Mwenyekiti, kumekuwa na changamoto ya wanyama wanaotoka mbuga ya Serengeti kuvamia vijiji vilivyo pembezoni ya mbuga ya Serengeti na kufanya uharibifu wa mali za wananchi ikiwemo mashamba, pia kuwadhuru wananchi na kusababisha vifo kwa baadhi ya wananchi ikiwa ni tembo, nyumbu na wanyama wengine wanaokula mazao. (Makofi)

Mheshimiwa Mwenyekiti, natambua kwamba kuna kifuta jasho na kifuta machozi, lakini kuna wananchi wa vijiji vinavyozunguka Wilaya ya Serengeti ikiwemo Pakinyigoti, Makundusi, Robanda ambao hawajalipwa toka mwaka 2005. Namwomba Mheshimiwa Waziri wakati anakuja kuhitimisha hoja yake atuambie compensation plan ya hawa watu ikoje na watalipwa lini. (Makofi)

Mheshimiwa Mwenyekiti, pamoja na changamoto hiyo kuna migogoro kati ya Askari wa Wanyamapori na wananchi wanaoishi pembezoni mwa mbuga ya Serengeti. Askari hao wamekuwa wakiwabambikia kesi wananchi wanaoingia kwenye hifadhi ama kwa kujua au kwa kutokujua kwa sababu hakuna mipaka inayoeleweka. Kinachonisikitisha ni kwamba wananchi hawa wamekuwa wakipelekwa Mahakama ya Bunda na siyo Serengeti wakati Mahakama ya Bunda ina uwezo sawa na Mahakama ya Serengeti. Namwomba Mheshimiwa Waziri atakapokuja kuhitimisha hoja yako atuambie watu wa Serengeti ni kwa nini wanapelekwa Mahakama ya Bunda na siyo Mahakama ya Serengeti.
Taarifa ya Kamati ya Kudumu ya Bunge ya Hesabu za Serikali (PAC) kuhusu Shughuli za Kamati kwa mwaka 2017 pamoja na Taarifa ya Kamati ya Kudumu ya Bunge ya Hesabu za Serikali za Mitaa (LAAC) kuhusu Shughuli za Kamati kwa mwaka 2017.
MHE. CATHERINE N. RUGE: Mheshimiwa Mwenyekiti, nakushukuru kwa kunipa fursa ili niweze kuchangia hoja zilizopo mbele yetu. Nitajikita kwenye taarifa ya Kamati ya PAC ambayo ni mjumbe. Kwanza kabisa nitumie fursa hii kuipongeza Kamati ya PAC kwa taarifa nzuri, lakini nimpongeze Mwenyekiti wangu mama Kaboyoka kwa uongozi wake na ujasiri mkubwa aliouonesha wakati wa kipindi chote cha kuongoza na kuandaa taarifa hii. (Makofi)

Mheshimiwa Mwenyekiti, baada ya kusema hayo nitaomba kujikita kwenye maeneo machache katika taarifa hii PAC. Kwa kuanza nitaomba kuchangia kwenye mradi wa Mlimani City na kabla sijaanza kuchangia naomba ku- declare interest kwamba nilisoma Chuo Kikuu cha Dar es
Salaam, Focus of Commerce ambayo sasa UDBS (University of Dar es Salaam Business School) nilipata degee ya Accounts, Bachelor of Commerce in Accounting.

Mheshimiwa Mwenyekiti, mradi wa Mlimani City una maajabu, una maajabu mengi lakini naomba nizungumzie maajabu saba ya Mradi wa Mlimani City. Ajabu namba moja mtaji ambao uliowekezwa kwenye mradi huu wa Mlimani City. Tangu mradi huu umeanzishwa Mwekezaji ameweza ku-issue shares 100 tu kati ya shares 1,000 ambazo ziko authorized kwenye mtaji wa hiyo kampuni.

Mheshimiwa Mwenyekiti, share hiyo kwa miaka hiyo iliuzwa Dola 0.75, kwa hiyo mtaji mzima wa Mlimani City ulikuwa ni Dola 75 kwa sasa hivi ni 150,000 au 160,000 sikumbuki by then 2004 exchange rate ilikuwa ngapi ambao mnakumbuka mnaweza mka-calculate na mkajua ni kwa kiasi gani mradi mkubwa kama wa Mlimani City uliweza kuwekezwa kwa mtaji kiasi kidogo namna hiyo. Mpaka leo zaidi ya miaka 10 share 900 kwenye kampuni hiyo bado hazijauzwa.

Mheshimiwa Mwenyekiti, ajabu namba mbili, ni mbia mwenye share moja anaitwa Transtor, huu mradi una Wabia wawili Highland View na Transtor ameweza kukopesha Kampuni ya Mlimani City dola za Kimarekani 40,000 wakati yeye ana share moja badala ya kuwekeza kwenye ile Kampuni kwa kununua zile share ambazo mpaka leo hazijauzwa tangu kampuni hiyo imeanzishwa ambayo ina share 900 mpaka sasa hivi haziko issued. Hiyo ni ajabu namba mbili.

Mheshimiwa Mwenyekiti, lakini unajiuliza ni sababu gani labda ameamua kukopesha badala ya kununua shares. Wahasibu wenzangu sababu ni mbili tu. Sababu ya kwanza ni yeye kuendelea kupata riba au interest income kutokana na pesa anayoikopesha Mlimani City. (Makofi)

Mheshimiwa Mwenyekiti, sababu ya pili kwa sababu interest expense inapunguza faida kabla ya kupata net income, kwa hiyo automatically faida ya Mlimani City inapungua na mwishoni kabisa na pesa inayolipwa Chuo Kikuu cha Dar es Salaam inapungua. (Makofi)

Mheshimiwa Mwenyekiti, ninazo hesabu za Mlimani City Holdings hapa zinaonesha kwa Mwaka wa Fedha wa 2016/2017 mwaka mmoja tu financial charges kwa maana interest expenses zilikuwa 1.9 Milioni US Dollars, kwa maana hiyo kwa mwaka mmoja tu Chuo Kikuu cha Dar es Salaam kimepoteza mapato karibu Dola za Kimarekani Milioni 2. (Makofi)

Mheshimiwa Mwenyekiti, ajabu namba tatu ya mradi huu wa Mlimani City, ni uwiano uliopo kati ya gawio la faida na rental income au kodi ya pango ambayo wanalipwa Chuo Kikuu cha Dar es Salaam. Yaani haya ni maajabu na yanaweza kutokea Tanzania tu. Ukiangalia mapato ambayo Chuo Kikuu cha Dar es Salaam kimeanza kulipwa kuanzia Mwaka 2006 mpaka Mwaka 2017, wamelipwa Dola za Kimarekani Milioni 7.5.

Mheshimiwa Mwenyekiti, lakini hawa Wabia, actually Mbia ni mmoja kwa sababu ana shares 99 na ile moja unaweza ukairudisha ni redeemable anytime unaweza ukai- redeem kurudi kwenye Kampuni. Kwa hiyo, Mbia ni mmoja, huyu Mbia ameweza kujilipa dividend au gawio la faida la 3.8 milion dollars. Hiyo ni nusu ya pesa iliyolipwa kwa Mlimani City kama Rental Income au Kodi ya Pango kwa miaka, kuanzia Mwaka 2006 mpaka leo; miaka 11. It’s can only happening in Tanzania. (Makofi)

Mheshimiwa Mwenyekiti, ajabu namba nne, ya Mkataba huu wa Mlimani City na Chuo Kikuu cha Dar es Salaam ni kukiukwa kwa masharti ya Mkataba kwa zaidi ya miaka 10 na Chuo Kikuu cha Dar es Salaam kimekaa kimya. Kinachonishangaza ni kwamba hiki Chuo Kikuu cha Dar es Salaam ndiyo kinazalisha Wanasheria wabobezi, wakiwepo baba yangu Profesa Kabudi, dada yangu Dkt. Tulia, lakini hawakuuona huu upungufu wote mkubwa uliopo kwenye mradi mpaka CAG alivyoenda kufanya Special Audit mwaka jana mwezi wa Nne na akaibua hiyo hoja na wao kuanzia mwezi wa Tano wakaanza kumwandikia mwekezaji kuwa anakiuka masharti. Hiyo ni ajabu namba nne. (Makofi)

Mheshimiwa Mwenyekiti, ajabu tano, Mheshimiwa Mwenyekiti, ni kwamba Makamu Mkuu wa Chuo kwa kipindi chote, tunajua nani walikuwa Makamu Mkuu wa Chuo miaka hiyo kuanzia Mkataba umesainiwa mpaka leo. Walikuwa ni sehemu ya bodi kwa maana ni Board Members, ukianza na Profesa Luhanga, Rwekaza Mkandala sasa hivi baada ya Rwekaza kuondoka ameingia Profesa mwingine wote hao ni Maprofesa. Profesa Muhanga, Profesa Mfinanga ameingia sasa hivi ndiyo Board Member amem-replace Mkandala, ana miezi kama miwili au mitatu, walikuwa wanaingia kwenye Bodi ya Mlimani City Holding. Kwa maana hiyo walikuwa ni sehemu ya maamuzi ya Mlimani City Holdings.

Mheshimiwa Mwenyekiti, sasa huwa najiuliza, hivi hawa Maprofesa wetu, macho yao yalikuwa yameingia michanga au ni nini, mpaka wanaangalia haya maamuzi ambayo hayana tija kwa Serikali. (Makofi)

Mheshimiwa Mwenyekiti, ajabu namba sita, ni going concern ya hii Kampuni ya Milimani City au kuendelea kuwepo kwenye kwa biashara kwa hii Kampuni kwa miezi 12 ijayo au mwaka mzima. Going concern au kuendelea kuwepo kwa biashara kwa Mlimani City Holding kunategemea na ipo kwenye ripoti, ipo kwenye financial statement za Mlimani City Holding, inategemea na uwezo wa shareholders kuendelea kuweka pesa. Willingness ya Shareholders kuweka pesa kwenye huo mradi.

Mheshimiwa Mwenyekiti, mradi mkubwa kama huu unategemea jinsi gani mwanahisa atajisikia kuweka pesa kwenye mradi. Kwa hiyo, akiamka hajisikii ina maana huo mradi utakufa, kwa hiyo, we are not sure hatuna uhakika wa kuwepo kwa hii Kampuni ya Mlimani City kwa miezi 12 ijayo hilo ni ajabu lingine la sita. (Makofi)

Mheshimiwa Mwenyekiti, ajabu la saba na la mwisho, yapo mengi lakini nimechukua haya makuu ambayo naomba Serikali mkayafanyie kazi.

Mheshimiwa Mwenyekiti, ajabu la saba, ni huyu mwekezaji ambaye ni Mbotswana, mwenye asili ya Kihindi anaishi Afrika Kusini. Mwekezaji huyu tangu ameanza huu mradi hajawahi kuonekana in physical. Sasa sijui ni mzimu au huyu mwekezaji sijui ni nini, yaani unawekeza pesa zote hizo, unakopesha almost 100 billion maana 49 milioni dollars ni zaidi ya bilioni 100, lakini huoni umuhimu wa kuja in physical kufanya negotiation unawatuma wawakilishi, hajawahi kuonekana. Hilo ni ajabu la saba, it can only happening in Tanzania. (Makofi)

Mheshimiwa Mwenyekiti, sasa naona Serikali ya CCM ime-fail kusimamia miradi, tunaanzisha miradi mizuri lakini tunashindwa kusimamia. Imeshindwa kufanya oversight na monitoring na mwisho wa siku tumeishia kuvunja Mikataba na kupata hasara kubwa. (Makofi)

Mheshimiwa Mwenyekiti, kwa hiyo, niiombe Serikali badala ya tukishasaini tu mnaiacha Mikataba, mnaiacha hamuangalii implementation, ni bora tuache kusaini hii mikataba kuliko kuendelea kupoteza pesa za umma, pesa za walipa kodi maskini na kuacha pesa hizi zinapotea.

Mheshimiwa Mwenyekiti, mchango wangu wa pili ningependa kuchangia kuhusu Dege, mradi wa Dege Eco Village, mradi huu una utata mkubwa. Mradi wa Dege nilipata fursa ya kwenda kuangalia niliumwa tumbo la uzazi, kwa sababu ni Mwanachama wa NSSF nimekua nikichangia zaidi ya miaka 10, kwa hiyo, nina interest kwenye huo mradi wa Dege.

Mheshimiwa Mwenyekiti, mradi huu unautata kuanzia jinsi ulivyoanzishwa kwa maana jinsi gani ardhi ilipatikana mpaka implementation ya huo mradi. Tunaambiwa na Mkaguzi CAG anasema eka moja ilinunuliwa kwa milioni 800 Kigamboni. Sijui kwenye ile sehemu kuna gold, I don’t know labda hawa watu waende wakaangalie inawezekana kuna gold. (Makofi)

Mheshimiwa Mwenyekiti, sasa naomba sitaki kuongea maneno mengi naomba tu niishauri Serikali. Kwa vile mradi huu ni pesa za Wanachama wa NSSF na nikiwemo, naitaka Serikali na iazimie kwamba Mradi huu, pesa za NSSF zisiendelee kuingizwa kwenye mradi huu kwa sababu mpaka sasa hivi NSSF wameshaingiza bilioni 219 na ule mradi ni mfu mpaka itakapofanyika independent actuarial valuation, kuona kama pesa zilizoingizwa pale zina-reflect investment cost ya huu mradi sasa hivi. (Makofi)

Mheshimiwa Mwenyekiti, tukumbuke kwamba, kila siku gharama zinaongezeka lakini pia depreciation inatokea kwenye yale majengo na hizi gharama zitakuja kulipwa na Wanachama wenyewe.
Makadirio ya Mapato na Matumizi ya Serikali kwa Mwaka wa Fedha 2017/2018 - Wizara ya Maji na Umwagiliaji
MHE. CATHERINE N. RUGE: Mheshimiwa Mwenyekiti, nakusukuru kwa kunipa fursa ya kuchangia kwa mara ya kwanza kabisa katika Bunge lako hili Tukufu. Napenda kuchukua nafasi hii kutoa pole kwa Watanzania, kwa familia, kwa Wabunge, ndugu jamaa marafiki na bila kusahau Mbunge wa Arusha Mjini Mheshimiwa Godbless Lema kwa msiba uliolikumba Taifa hili siku chake zilizopita, Mungu azilaze roho za marehemu mahali pema peponi, Amina. (Makofi)

Mheshimiwa Mwenyekiti, baada ya kusema hayo naomba niungane na Waheshimiwa Wabunge wenzangu waliotangulia kuchangia, kwamba Serikali iweze kuongeza bajeti ya Wizara ya Maji na Umwagiliaji kwa kuzingatia umuhimu wa maji katika maisha yetu ya kila siku. Serikali inaweza ika-pull resource kutoka kwenye sekta nyingine na tuweze kuipa kipaumbe Wizara hii ya Maji ambayo ni muhimu sana.

Mheshimiwa Mwenyekiti, pia nisikitike kusema kwamba pamoja na kuwa na vyanzo vingi vya maji katika nchi yetu, kwa maana ya maziwa, mito, mabwawa na mabonde mbalimbalil changamoto ya maji imekuwa ni ya muda mrefu. Tangu mimi nimezaliwa mpaka sasa hivi bado namwona mama yangu na wanawake wengine wa Kitanzania wakiwa wanabeba ndoo kichwani ikiwa ni zaidi ya miaka 30. (Makofi)

Mheshimiwa Mwenyekiti, changamoto ya maji inawaathiri pia wanafunzi wa kike kwa sababu mashuleni hakuna maji, hasa sehemu za vijijini. Hii inafanya watoto wa kike wakiwa katika hedhi washindwe kuhudhuria masomo kati ya siku tatu mpaka tano, jambo ambalo hupunguza ufaulu wa masomo kwa sababu ukichukua siku tano katika mwaka ina maana wanakosa masomo takriban siku 60 kwa mwaka. Kwa hiyo, niiombe Serikali iangalie jinsi gani inaweza kuboresha miundombinu ya maji katika shule zetu ili tuweze kuwasaidia watoto wa kike waweze kufaulu vizuri kwa kuweza kuhudhuria masomo yao kila siku. (Makofi)

Mheshimiwa Mwenyekiti, naomba nichangie kuhusu miundombinu ya maji katika jimbo la Serengeti ninalotoka mimi. Ukiangalia bajeti hii ya mwaka 2017/2018 ni shilingi milioni 858 tu zilizotengwa katika jimbo la Serengeti. Kuna changamoto nyingi sana ambazo zinalikabili shirika la maji safi na taka la MUGUWASA ambalo lina wakazi 47,000 kwa mujibu wa sensa ya mwaka 2012.

Mheshimiwa Mwenyekiti, changamoto ni nyingi ikiwa mojawapo pump ni moja ambayo haikidhi mahitaji, lakini pia kuna tenki moja tu ambalo halitoshelezi kwa wananchi wa Mugumu Mjini, mji ambao ambao unaundwa na kata saba zilizoko pale. Kwa hiyo, niiombe Serikali iweze kuongeza bajeti katika eneo hili ili kuweza kuboresha miundombinu ya maji katika mji wa Mugumu kwa sababu miundombinu ni ya zamani sana na imechoka, lakini pia gharama za uendeshaji ni kubwa sana za Mamlaka ya Maji ya Mugumu Mjini kwa sababu makusanyo ya mwezi ni shilingi milioni saba lakini wanalipa ankara za umeme shilingi milioni 16.

Mheshimiwa Mwenyekiti, hii inaonesha kabisa mamlaka ya maji Mugumu Mjini inajiendesha kwa hasara. Kwa hiyo, tuangalie nishati mbadala ambayo inaweza kuendesha ile pump ya Manchira ili tuweze kupunguza gharama za uendeshaji, lakini pia tupunguze gharama kwa watumiaji.

Mheshimiwa Mwenyekiti, changamoto nyingine ambayo inaikumba MUGUWASA ni kwamba kuna upungugu wa mita kwa wateja. Kati ya wateja 1,536 ni wateja 509 tu ambao wameunganishiwa mita za maji. Kwa maana hiyo hii inaikosesaha mapato Muguwasa. Kwa hiyo, niiombe Serikali iangalie jinsi ya kuisaidia MUGUWASA kuweza kusambaza mita ili wateja wote waweze kupata mita na hivyo waweze kuchangia mapato ya MUGUWASA.

Mheshimiwa Mwenyekiti, katika bajeti hii…

(Hapa kengele ililia kuashiria kuisha kwa muda wa mzungumzaji)

Mheshimiwa Mwenyekiti, naunga hoja Kambi Rasmi ya Upinzani.
Makadirio ya Mapato na Matumizi ya Serikali kwa Mwaka wa Fedha 2018/2019 - Ofisi ya Waziri Mkuu
MHE. CATHERINE N. RUGE: Mheshimiwa Mwenyekiti, nashukuru kwa kunipa nafasi ya kuchangia hotuba hii ya Waziri Mkuu. Nianze na suala la utawala bora.

Mheshimiwa Mwenyekiti, nchi yoyote duniani ili iwe na maendeleo, lazima ifuate sheria na taratibu ilizojiwekea kama nchi. Hivi karibuni tumeona sheria zetu zikivunjwa. Mfano, Wakuu wa Mikoa na Wakuu wa Wilaya wamekuwa na mamlaka makubwa na bila kufuata sheria wamekuwa wakitoa amri kwa viongozi mbalimbali wakiwemo Wabunge kuwekwa ndani kinyume cha sheria.

Mheshimiwa Mwenyekiti, napenda kuchangia pia, kuhusu nishati ya gesi. Miaka mitatu iliyopita wananchi waliaminishwa kuwa ujenzi wa bomba la gesi kutoka Mtwara kuja Dar es Salaam utaenda kutatua tatizo la nishati kabisa nchini, lakini katika hotuba ya Waziri Mkuu jambo hili halijazungumziwa kabisa; na kinachoendelea sasa hivi ni mradi wa Stieglers’ Gorge. Je, ni kwa nini Serikali imeamua kubadilisha kipaumbele chake toka kwenye umeme wa gesi kwenda kwenye umeme wa maji, huku tukifahamu Serikali imeshatumia pesa nyingi za walipakodi kuwekeza kwenye mradi wa gesi asilia?

Mheshimiwa Mwenyekiti, Mradi huo bado haujawa fully utilised, kwani mpaka sasa ni 6% tu ya bomba la gesi linatumika. Naitaka Serikali iwaambie Watanzania, ni kwa nini imehamisha focus toka kwenye umeme wa gesi asilia kwenda kwenye umeme wa maji?

Mheshimiwa Mwenyekiti, napenda pia, kuchangia kuhusu hali ya uchumi iliyozungumziwa ukurasa wa nane katika hotuba ya Waziri Mkuu. Hotuba inaonesha uchumi wa nchi yetu unakua kwa asilimia 6.8 kwa kiwango cha juu kuliko nchi zote za Ukanda wa Afrika Mashariki.

Mheshimiwa Mwenyekiti, sina shaka na takwimu hizo, ila tatizo langu lipo kwenye jinsi gani hali ya uchumi iko reflected kwa wananchi wa kawaida. Wananchi wana hali mbaya sana hata kupata milo mitatu ni tatizo. Je, huo uchumi unaokua unawanufaisha vipi wananchi, kama wananchi hawawezi hata kula milo mitatu kwa siku?

Mheshimiwa Mwenyekiti, nashukuru.
Hali ya Uchumi wa Taifa kwa Mwaka wa Fedha 2016 na Mpango wa Maendeleo wa Taifa kwa Mwaka wa Fedha 2017/2018 Makadirio ya Mapato na Matumizi ya Serikali kwa Mwaka wa Fedha 2017/2018
MHE. CATHERINE N. RUGE: Mheshimiwa Mwenyekiti, nakushukuru kwa kunipa nafasi na mimi niweze kuchangia katika Bajeti Kuu ya mwaka 2017/2018.

Mheshimiwa Mwenyekiti, napenda kuchukua nafasi hii kuipongeza Kambi Rasmi ya Upinzani kwa hotuba nzuri. Niiombe Serikali iweze kuchukua muda kusoma hotuba hii na kuangalia mambo mazuri ambayo tumeishauri ili waweze kuifanyia kazi kwa mustakabali wa Taifa letu. (Makofi)

Mheshimiwa Mwenyekiti, katika hotuba hii nitajikita kwenye mambo makuu matano. Bajeti hii imekuja wakati kama Taifa tukiwa na changamoto nyingi, mojawapo ikiwa ni ukame ambao umesababisha njaa katika maeneo mbalimbali nchini lakini pia kuyumba na kufungwa kwa biashara nyingi ambapo zimeathiri uchumi wa nchi yetu. (Makofi)

Mheshimiwa Mwenyekiti, naomba nizungumzie kufungwa na kuyumba kwa biashara nyingi nchini mwaka 2016/2017. Wakati Mheshimiwa Waziri wa Fedha na Mipango akiwasilisha hotuba ya utekelezaji wa bajeti ya mwaka 2016/2017 alikiri katika kipindi cha mwezi Agosti na Oktoba, 2016 biashara 1,872 zilifungwa katika Mikoa miwili ya Dar es Salaam na Arusha. Kama kwa kipindi cha miezi mitatu, biashara zaidi ya 1,000 zinaweza kufungwa basi ndani ya mwaka mzima ni zaidi ya biashara 7,488 zinaweza kufungwa kwa mikoa miwili tu. (Makofi)

Mheshimiwa Mwenyekiti, hii maana yake ni nini? Tunakwenda kupoteza ajira zaidi ya 15,000 kwa maana ya wastani wa wafanyakazi wawili katika kila biashara. Hii haiathiri wafanyakazi tu, lakini pia familia zao ambazo zinawategemea ukizingatia utamaduni wetu wa nchi yetu tunaishi kwa kutegemeana (extended families). (Makofi)

Mheshimiwa Mwenyekiti, Mheshimiwa Waziri wa Fedha na Mipango alikuwa anatoa mifano ya jinsi gani kumekuwa na mdororo wa uchumi kwa nchi mbalimbali miaka mingi iliyopita. Nadhani ni vizuri Mheshimiwa Waziri ungejikita katika kuangalia sababu zilizofanya kufungwa kwa biashara hizi na suluhisho ili kuzuia na sisi tusije tukapata mdororo wa uchumi kama nchi ambazo ulizitolea mfano. (Makofi)

Mheshimiwa Mwenyekiti, wafanyabiashara wengi wamekuwa wakilalamika kwamba kuyumba kwa biashara zao kumetokana na jinsi ambavyo TRA wamekuwa wakiwakadiria mapato. Niishauri Serikali iweze kuangalia ni jinsi gani inaweza kujenga mazingira rafiki ya wafanyabiashara kulipa kodi na kufanya biashara zao na isiwe chanzo cha wafanyabiashara kufunga biashara zao. (Makofi)

Mheshimiwa Mwenyekiti, suala la pili ambalo napenda kuchangia ni import and export. Uchumi wa nchi yoyote hauwezi kukua kama mauzo ya biashara tunayozalisha nchini yanapungua siku hadi siku. Kwa mujibu wa Jarida la Uchumi la Benki Kuu ya Tanzania Machi, 2017, linaonyesha kwamba uwezo wetu wa kuuza bidhaa tunazozalisha nchini kwenda masoko ya nje umepungua kwa asilimia 34.6 ukilinganisha na kipindi kama hicho Machi, 2016. (Makofi)

Mheshimiwa Mwenyekiti, hili ni jambo ambalo inabidi tulitazame kwa jicho la tatu na inabidi Serikali ijiulize maswali yafuatayo. Je, ni kwa sababu bidhaa zetu hazina ubora wa kuweza kushindana na bidhaa za mataifa mengine au ni kwa sababu bidhaa tulizokuwa tunaziuza nje kwa mwaka 2016 na miaka iliyopita zimekosa masoko na hivyo basi inabidi tufikirie bidhaa mbadala ili tuweze kuendelea kuuza nje na kuongeza pato la Taifa? (Makofi)

Mheshimiwa Mwenyekiti, mauzo ya nje yakiwa yameshuka kwa kiwango hicho nilichokitaja lakini pia manunuzi yamepanda kwa asilimia 33.5 kwa mwaka 2016/2017. Hii inanipa wasiwasi kwa kuwa tunaelekea Tanzania ya Viwanda kwamba tunanua zaidi kuliko tunavyouza na hivyo kunakuwa na unfavorable balance of payments. Ili tuweze kuvilinda viwanda vyetu, inabidi tu- promote viwanda vya ndani lakini pia tuweze kuzalisha zaidi na kukidhi masoko ya ndani pia kuweza kuuza zaidi nje ya nchi ili tuweze kuongeza pesa za kigeni. (Makofi)

Mheshimiwa Mwenyekiti, suala la tatu ambalo napenda kuzungumzia ni ajira. Suala hili limeendelea kuwa changamoto especial kwenye kipindi hiki cha Awamu ya Tano ambapo tumekuwa na wahitimu wengi wakiwa wanatoka vyuoni zaidi ya 10,000 kila mwaka, lakini Serikali hii imesitisha ajira pia kuna mazingira magumu ya kufanya biashara na hivyo kampuni nyingi zimepunguza wafanyakazi. Hii imekuwa ni changamoto especial kwa vijana, wamekuwa wakirandaranda mitaani na degree zao na vyeti vyao na kukosa matumaini ya kesho yao na kujiona kwamba wamepoteza muda kusoma degree zao za miaka mitatu mpaka mitano. Mheshimiwa Waziri nikuombe wakati unakuja kuhitimisha hotuba yako uwaeleze vijana wa Kitanzania katika bajeti ya mwaka 2017/2018 unakwenda kuajiri vijana wangapi katika Taifa hili? (Makofi)

Mheshimiwa Mwenyekiti, sambamba na hilo, ukisoma kitabu cha bajeti Serikali inaonyesha imelipa madeni ya shilingi bilioni 67.6. Naomba niipongeze Serikali kwa kulipa madeni hayo. Tatizo langu nataka kujua definition ya watumishi katika Taifa hili kwa sababu madeni haya yote ya shilingi bilioni 67.6 wamelipwa walimu. Nikuombe Mheshimiwa Waziri, kuna watumishi wengine ambao siyo walimu wanadai arrears zao za mishahara, stahiki zao za kupanda vyeo, stahiki zao za uhamisho ili uweze kuwalipa kwa sababu kwenye kitabu chako hujaonesha kama kuna ongezeko lolote la mshahara. Hata ile increment ambayo ni kwa mujibu wa sheria wafanyakazi hawa hawajongezewa mishahara yao, namaanisha statutory annual increment kwa wafanyakazi ambayo ipo kwa mujibu wa Labor Laws. (Makofi)

Mheshimiwa Mwenyekiti, naomba niongelee suala la PAYE kwa maana ya Pay As You Earn. Wafanyakazi wamekuwa wakilipa kodi kwa asilimia 100 kwa sababu hawana loopholes za kukwepa hii kodi ukilinganisha na wafanyabiashara. Kama kuna watu wanalipa kodi genuine katika Taifa hili basi ni wafanyakazi, lakini wafanyakazi wanakatwa kodi kwenye gross pay na siyo net pay. Tukumbuke wafanyakazi pia wana matumizi au expenses mfano na wao pia wanalipa kodi, wanalipa nauli, wanakula chakula pamoja na matumizi mengine katika kutimiza wajibu wao wa kwenda kazini.

Mheshimiwa Mwenyekiti, kwa mfanyakazi ambaye yupo kwenye band ya milioni moja na zaidi analipa asilimia 25 au zaidi ya PAYE. Ukiangalia kwa makampuni au corporate companies ambao wanalipa 30 percent kwa net profit kwa maana kuna allowable expenses nyingi ambazo wanakuwa hawazilipii kodi. Kwa hiyo, tunaona kuna burden kubwa sana kwa mfanyakazi wa Taifa hili. (Makofi)

Mheshimiwa Mwenyekiti, nikuombe Mheshimiwa Waziri, kama Serikali haiwezi kupunguza Pay As You Earn basi PAYE ikatwe kwa net pay baada ya kutoa housing allowance, food allowance, fuel allowance… (Makofi/Vigelegele)

(Hapa kengele ililia kuashiria kwisha kwa muda wa Mzungumzaji)
Muswada wa Sheria ya Wakala wa Meli Tanzania wa Mwaka 2017
MHE. CATHERINE N. RUGE: Mheshimiwa Spika, nakushukuru kwa kunipa fursa ili niweze kuchangia huu Muswada wa The National Shipping Agency of 2017. Nina mambo machache ya kuchangia, lakini kwa kuanza nianze na section number (5) inayoelezea objective of the Corporation:-

Ukisoma hizo objective zote kuanzia (a) mpaka (e) na ukizichanganua unaona ziko objective za aina mbili; kuna business objective kwa maana ya business entity kwa maana ya operator lakini pia kuna regulatory objective kwa maana regulator, kwa hiyo sioni kama ni sahihi hili Shirika kuwa na objectives mbili kwa maana ya operator at the same time regulator. Ni vizuri Serikali ikachagua kimojawapo, either business entity au regulator kwa sababu huwezi ukafanya biashara na wakati huo huo pia unajisimamia, hii inakuwa ni kama self-review. Kwa opinion yangu nashauri hili Shirika liwe msimamizi au regulator na upande wa biashara tuiachie private sector.

Mheshimiwa Spika, baada ya hapo ningependa kwenda section number (7) ambayo inaelezea so mandate ya corporation; hiki kifungu ukikiangalia katika ulimwengu wa free market economy kinawabana wafanyabiashara au private sector ambao tunaamini hii nchi ni ya uchumi na ni wadau muhimu sana katika maendeleo ya nchi yetu. Kwa hiyo, Serikali kufanya biashara pamoja na private sector inaonekana hakutakuwa na fair grounds in terms of competition au fair competition kwa players wote kwa maana ya Serikali na private sector na naona kama Serikali inakwenda ku-cripple private sector kwa hiyo ni vizuri tukaiachia private sector ikafanya biashara.

Mheshimiwa Spika, baada ya hayo, ningependa kuchangia kuhusu Part Five inayoongelea administration and management of the Corporation; kifungu cha 22(1) kinasema, “The Director General of the Corporation who shall be also the Chief Executive Officer responsible to the Board atakuwa na shughuli za management pamoja na administration function” sina tatizo na hicho kifungu na wala pia sina tatizo na kifungu namba mbili (2) ambacho kwamba “DG atakuwa appointed na President”

Mheshimiwa Spika, tukienda kifungu namba (5) kinachosema, “The Director General shall be appointed to serve for the term of five years renewable once on such terms and condition as shall be set in the letter of his appointment or as may be determined by the Board upon approval of the Minister”.

Mheshimiwa Spika, ningeshauri, baada ya appointed to serve for a term of five years, baada ya renewable iwe renewable on yearly basis according to his performance kwa sababu gani? Huwezi ukamwacha mtu akakaa miaka mitano kama ana-perform vibaya, hilo Shirika litakufa. Kwa hiyo, kama atakuwa ana-perform vizuri, contract zitakuwa renewable on yearly basis na tuna mifano mizuri ambayo ipo kwamba mtu anaajiriwa kwa term labda ya three years lakini kila mwaka mkataba wake unakuwa-renewable baada ya performance appraisal kuwa imafanyika. Kwa hiyo ningeshauri iwe hivyo.

Mheshimiwa Spika, kifungu namba saba (7) kinasema section hiyo hiyo 22; “The Director General shall be the Secretary to the Board”. Director General huyu ni mtu ambaye ana-deal na administration lakini pia management functions, sasa kumpa tena kazi ya ukatibu huyu mtu atakuwa overwhelmed na anaweza akashindwa kutimiza majukumu yake na best practice nadhani suala la ukatibu wa board ungekuwa chini ya Chief Legal Council or Director of Legal Affairs.

Mheshimiwa Spika, tukienda kifungu namba 23 kinachosema; “There shall be a Registrar who shall be responsible for maritime environment and safety, security markers of the Corporation”. Namba (2) inasema, “The registrar shall be appointed by the Minister through competitive procedurea taking into account the Public Service Act…” na kuendelea.

Mheshimiwa Spika, tumeona DG anakuwa appointed na President na yuko accountable to the Board wakati Registrar anakuwa appointed na Waziri wa sekta husika au Wizara husika kwa maana hiyo atakuwa responsible or accountable to the Minister sioni harmone kwenye hii organization kati ya Registrar pamoja na DG na ukiangalia DG ndiyo accounting officer au Afisa Masuhuli na yeye ndiyo mwenye resources sasa sioni harmony. Ningeshauri, Registrar awe accountable to the DG na Registrar office iwe ni sehemu ya department kwenye Shirika lakini siyo kitu kingine kama inavyoonyesha kinajitegemea

Mheshimiwa Spika, lakini pia kifugu cha tisa (9) na 10 kimempa DG mamlaka makubwa sana ya kufanya regulation lakini bado anafanya business na kuweza kuzifutia leseni agencies nyingine. Bado sioni kama kuna fairness kwenye hilo na kama kuna fair grounds kwa sababu anaweza kuamua kuzifungia zile agency ili yeye apate business. Kwa hiyo, ni vizuri pia vifungu hivi namba tisa (9) na 10 pia vikawa reviewed, narudia point yangu ya kwanza kwamba hii agency ibaki kuwa regulator ili kuwez ku-regulate other players in the market badala ya kuwa regulator at the same time awe anafanya biashara ambako hakuna fair competition kwenye hilo.

Mheshimiwa Spika, pia kama tunataka ku-empower private sector ni vizuri tukawaachia wafanye biashara na GDP ya nchi zote zilozoendelea zinakuwa accounted na service industry na hii ni service industry, kwa nini tusiwaachie private secror waweze ku-run hii biashara kwa sababu pia ni biashara kubwa sana itaajiri watu wengi lakini pia ita-push economy na zile indicator zote za macro-economy ili kuweza kusaidia uchumi wetu uweze kukua.

Mheshimiwa Spika, lakini pia wanasema ‘experience is the best lesson’, tumeona haya Mashirika ya Serikali in terms of the quality of service hayafanyi vizuri, in terms of efficiency, effectiveness compared to private sector, kwa hiyo ni vizuri tukaiacha private sector ikaweza ku-run hii business.

Mheshimiwa Spika, baada ya kusema hayo, nakushukuru sana kwa kunipa fursa hii.