Jamhuri ya Muungano ya Tanzania

Contributions by Hon. Dr. Adelardus Lubango Kilangi (9 total)

Taarifa ya Kamati ya Kudumu ya Bunge ya Huduma na Maendeleo ya Jamii Kuhusu Shughuli za Kamati kwa Mwaka 2017 pamoja na Taarifa ya Kamati ya Kudumu ya Bunge ya Masuala ya UKIMWI kuhusu Shughuli za Kamati kwa Mwaka 2017
MWANASHERIA MKUU WA SERIKALI: Mheshimiwa Mwenyekiti, nianze kwa kukushukuru kwa kunipa nafasi ya kuongea lakini kwa sababu ndiyo nafungua mdomo wangu kwa mara ya kwanza katika Bunge hili Tukufu, basi nianze kwanza kwa kumshukuru Mwenyezi Mungu kwa kutujalia uhai. Nimshukuru pia Mheshimiwa Rais kwa kuniteua kuwa Mwanasheria Mkuu wa Serikali. (Makofi)

Mheshimiwa Mwenyekiti, naomba kuwashukuru na kuwapongeza Mheshimiwa Spika, Naibu Spika Mwenyekiti na Wenyeviti wote. Naomba kuwashukuru na kuwapongeza Wabunge wote na hata Watanzania wote ambao wako nyuma yetu (Makofi).

Mheshimiwa Mwenyekiti, wakati wa kuchangia taarifa ya Kamati ya Kudumu ya Bunge ya Huduma na Maendeleo ya Jamii yalizuka masuala kama mawili hivi matatu ya kisheria yaliyohitaji ufafanuzi wa Mwanasheria Mkuu wa Serikali. Swali la kwanza lilitoka kwa Mheshimiwa Abdallah Mtolea aliyependa kufahamu uhalali wa Mheshimiwa Rais kumpatia msamaha Nguza Viking maarufu kama Babu Seya pamoja na Johnson Nguza maarufu kama Papii Kocha.

Mheshimiwa Mwenyekiti, utoaji wa msamaha kwa wafungwa upo kwa namna mbili kisheria; namna ya kwanza ni msamaha wa Rais ambao unatolewa chini ya Ibara ya 45 ya Katiba. Hata hivyo, nieleze hii inaitwa prerogative of mercy ni kama Kiswahili chake nimeshindwa kukipata kwa haraka, lakini ni kama mamlaka ya kutoa msamaha au huruma. Sasa mamlaka haya yanaongozwa na sheria itwayo Presidential Affairs Act na kifungu husika ni kifungu cha tatu (3) (Makofi).

Mheshimiwa Mwenyekiti, namna ya pili ya utoaji wa msamaha ni kupitia Bodi ya Parole huu unaitwa msamaha wa Parole. Aina hii inaongozwa na sheria itwayo The Parole Boards Act na kifungu husika ni kifungu cha nne (4) cha sheria hiyo.

Mheshimiwa Mwenyekiti, msamaha uliotolewa na Mheshimiwa Rais kwa Nguza Viking pamoja na Jonson ni ule wa aina ya kwanza na ambao unaongozwa na hiyo sheria niliyoitaja ya Presidential Affairs Act.

Mheshimiwa Mwenyekiti, palikuwa pia na maswali kutoka kwa Mheshimiwa Suzan Lyimo ni maswali mawili. La kwanza, aliuliza kama ni halali na inakubaliwa kisheria kwa Serikali kukata rufaa dhidi ya uamuzi kuhusiana na Sheria ya Ndoa baada ya miaka miwili kupita.

Mheshimiwa Mwenyekiti, la pili, ni kwamba kwa Serikali kukata rufaa dhidi ya maamuzi ya kesi hiyo je, inakubaliana na ndoa za utotoni. Kesi aliyokuwa anaizungumzia ni miscellaneous civil cause No. 5 ya 2016.

Mheshimiwa Mwenyekiti, swali lake la kwanza kama ni halali kukata rufaa baada ya miaka miwili kupita ni suala la procedure na kwa vyovyote vile swali hili linaweza likajitokeza rufaa itakapokuwa inasikilizwa.

Mheshimiwa Mwenyekiti, swali la pili, ndiyo hilo kwamba kwa Serikali kukata rufaa dhidi ya kesi hiyo inakubaliana na ndoa za utotoni. Ni wazi Serikali ilivyokata rufaa imetoa sababu na sababu hizi zitakuwa ni sehemu ya vitu vinavyobishaniwa ile rufaa itakapoanza kusikilizwa. Kanuni ya 64(1)(c) ya Kanuni za Kudumu za Bunge inakataza kuzungumzia jambo lolote linalosubiri uamuzi wa Mahakama na kwa hiyo hatuwezi kulizungumzia hapa. Ahsante sana.
Makadirio ya Mapato na Matumizi ya Serikali kwa Mwaka wa Fedha 2018/2019 - Wizara ya Katiba na Sheria
MWANASHERIA MKUU WA SERIKALI: Mheshimiwa Mwenyekiti, naomba nikushukuru kwa kunipa nafasi ya kuweza kuchangia hoja iliyoko mezani. Nitaanza kwa kuchangia kwa maoni ya Kamati ya Kudumu ya Bunge ya Katiba na Sheria ambayo ilizungumza mambo mawili yanayohusu Ofisi ya Mwanasheria Mkuu wa Serikali.

Mheshimiwa Mwenyekiti, jambo la kwanza, Kamati imeshauri na kupendekeza kwamba Ofisi ya Mwanasheria Mkuu wa Serikali inahitaji kuimarisha Mfumo wa Uandishi wa Sheria pamoja na usimamizi wa mikataba kwa namna ambayo itaweza kusaidia kulinda maliasili zetu za Taifa.

Mheshimiwa Mwenyekiti, nianze kwa kusema kwamba ushauri huo wa Kamati umepokelewa na kwamba hatua tayari zimeanza kuchukuliwa. Katika Ofisi ya Mwanasheria Mkuu wa Serikali sasa tunaanza kujenga uwezo mahsusi kuiwezesha ofisi hiyo iweze kushughulika na hii mikataba, kwa sababu hii mikataba ina mambo ambayo yako a bit complex, yanahitaji utaalam wa juu. Kuna sheria za mikataba huko ndani, kuna sheria za uwekezaji, kuna sheria za Kimataifa, kuna sheria za aina mbalimbali ambazo zinahusika humo. Tumeligundua hilo na tunalifanyia kazi tuweze kuwa na wanasheria waliobobea katika maeneo hayo.

Mheshimiwa Mwenyekiti, kama unavyofahamu, hata Mheshimiwa Rais amechukua hatua kadhaa za kuweza kuiboresha Ofisi ya Mwanasheria Mkuu wa Serikali kiasi kwamba sasa inaweza ikakabiliana na changamoto na technicalities zote zilizomo katika masuala ya mikataba.

Mheshimiwa Mwenyekiti, Kamati pia imetoa ushauri kwamba Ofisi ya Mwanasheria Mkuu wa Serikali iongezewe rasilimali ili iweze kufanya kazi zake vizuri. Naomba tu nikuhakikishie kwamba ombi hili limeshapokelewa tayari na Serikali, kwa maana ya kwamba bajeti ya mwaka huu nafikiri kwa Ofisi ya Mwanasheria Mkuu wa Serikali itaongezeka kidogo.

Mheshimiwa Mwenyekiti, kuna michango kadhaa ya Waheshimiwa Wabunge na baadhi imeelekezwa kwa Ofisi ya Mwanasheria Mkuu wa Serikali, labda nitaomba niizungumzie kidogo. Mheshimiwa Zuberi - Mbunge wa Liwale ambaye mchango wake pia umeongezewa nguvu na Mheshimiwa Richard Ndassa ambaye amezungumzia uwezo wa Wanasheria katika Ofisi ya Mwanasheria Mkuu wa Serikali wakati wa kuingia mikataba kwamba pengine imeonekana mikataba hiyo haikuwa na tija na kadhalika.

Mheshimiwa Mwenyekiti, kama nilivyoeleza katika maoni ya Kamati ya Kudumu ya Bunge ya Katiba na Sheria, hatua zinachukuliwa. Mheshimiwa Rais ameanza kutusaidia kwa kuchukua hatua kuirekebisha na kuibadilisha Ofisi ya Mwanasheria Mkuu wa Serikali na sisi huko ndani tumejipangia mikakati.

Mheshimiwa Mwenyekiti, Mheshimiwa Ndassa alisema ni vyema sasa Ofisi ya Mwanasheria Mkuu wa Serikali ikawa na specializations kule ndani. Tunakubaliana naye kwa asilimia mia moja. Yanapokuja masuala ya ujenzi, ni vema ukawa na mtaalam wa sheria za ujenzi; yakija mambo ya kodi, uwe na mtaalam wa sheria za kodi; yakija mambo ya mipaka, migogoro ya mipaka na kadhalika uwe na mtaalam wa sheria hizo na ndiyo ofisi nyingine za Wanasheria Wakuu duniani zinavyofanya kazi.

Mheshimiwa Mwenyekiti, nataka tu nimhakikishie Mheshimiwa Ndassa kwamba tumeona hatuhitaji tu kuwa na wanasheria ambao wako specialized, lakini kuna baadhi ya maeneo tunahitaji tulete ndani ya Ofisi ya Mwanasheria Mkuu wa Serikali hata wataalam wasio wanasheria. Kwa mfano, una mambo ya construction ya ujenzi wa barabara, kwa kweli inafaa sana mkawa na engineer wa mambo ya barabara. Kuna mambo labda ya afya, ni vema mkawa na mtaalam wa mambo ya afya ambaye sio mwanasheria, atatusaidia sana.

Mheshimiwa Mwenyekiti, kulikuwa pia na michango mingine nitapenda nijielekeze kwa mchango wa Mheshimiwa Lema, amezungumza kwa kweli kwa hisia juu ya mwenendo wa kesi mbalimbali na ametaja kesi ya Mwale, Ringo Tenga, Kitillya na Sioi; ninafikiri kwa ujumla sekta ya sheria ina lengo moja la kuboresha utoaji wa haki. Hilo ndiyo lengo la sekta ya sheria. Nikisema sekta ya sheria ninachukua kwa ujumla wake Mahakama, Wizara, Ofisi ya Mwanasheria Mkuu wa Serikali, Ofisi ya Mwendesha Mashtaka Mkuu wa Serikali na kadhalika.

Mheshimiwa Mwenyekiti, hata hivyo, ni vema nikalisema hili kwa sababu mchango huo unazungumzia kwa kweli kusimamia utawala wa sheria na alikuwa akipata mashaka kidogo tunapozungumza kwamba kama kesi iko Mahakamani tusizungumzie hapa.

Mheshimiwa Mwenyekiti, sasa ukitaka kuweka msisitizo katika kusimamia utawala wa sheria, ukitoa hoja ambayo inapingana na essence ya utawala wa sheria, inaleta matatizo kidogo.

Mheshimiwa Mwenyekiti, kwa maana nyingine ni kwamba Mheshimiwa Mbunge nadhani alipenda kusema kwamba tusifungwe sana na taratibu zetu zinazosema tusilizungumzie suala linapokuwa liko Mahakamani. Hili liko katika Kanuni zetu za Kudumu za Bunge, kanuni ambazo Bunge lenyewe limetunga, Kanuni ya 64(1)(c) ya Kanuni za Bunge Toleo la Januari, 2016 inasema kwamba tusijadili jambo ambalo Mahakama haijalitolea uamuzi; ni kanuni zetu. Hata Katiba ya Jamhuri ya Muungano wa Tanzania inaeleza wazi wazi kwamba Mahakama itafanya kazi zake kwa uhuru bila kuingiliwa wala kutiwa shinikizo.

Mheshimiwa Mwenyekiti, hatari ya kujadili mambo ambayo yako Mahakamani ni namna moja ya kuipa Mahakama shinikizo. Kwa hiyo, labda niseme tu kwamba wale wote tulioko katika sekta ya sheria, tunafanya kazi ya kuhakikisha kwamba mfumo wa sheria unakuwa bora zaidi. Mifumo yote duniani, hata ukienda Marekani, utakuta kuna matatizo yake. Watasema mfumo huu una shida na mfumo huu una shida. Siku zote kinachofanyika, ni kufanya juhudi ya kuuboresha. Basi tusipendekeze kuboresha mfumo wetu wa sheria kwa kuvunja sheria.

Mheshimiwa Mwenyekiti, vinginevyo, huo ndio mchango wangu na ninaunga mkono hoja. Ahsante.
Makadirio ya Mapato na Matumizi ya Serikali kwa Mwaka wa Fedha 2018/2019 – Wizara ya Madini
MWANASHERIA MKUU WA SERIKALI: Mheshimiwa Naibu Spika, nakushukuru kwa kunipa nafasi niweze kuchangia katika hoja iliyoko mezani. Mimi nitajielekeza zaidi katika masuala ya kisheria kwa sababu katika michango mbalimbali iliyotolewa kwa maandishi na kwa mdomo umeonyeshwa wasiwasi tofauti tofauti kuhusu hasa hizi sheria mpya tulizotunga mwaka jana za Permanent Sovereignty na ile ya Review ya Mikataba. Kwa hiyo, kama Mwanasheria Mkuu wa Serikali nafikiri ninao wajibu wa kutoa maelezo kidogo hapa.

Mheshimiwa Naibu Spika, niruhusu katika maelezo yangu haya niirejee kidogo historia. Kuna wakati fulani hapa Waziri wa Katiba na Sheria aliwahi kuzungumza umuhimu wa historia ya sheria na mara nyingi mambo mengi tunakuwa hatuyaelewi kwa sababu historia ya kitu husika tunakuwa hatukifahamu. (Makofi)

Mheshimiwa Naibu Spika, Sheria yetu ya Madini imeanza wakati wa Mjerumani. Mwaka 1895 Mjerumani alitunga sheria iliyokuwa inagusa masuala ya ardhi na akasema kwamba kwa sehemu kubwa ya ardhi ya iliyokuwa German East Africa, Tanganyika baadaye, iliwekwa chini ya Mfalme wa Ujerumani, lakini hiyo ikiwa ni pamoja na madini yote yaliyokuwa katika ardhi ile. Pia akatoa leseni za uchimbaji wa madini, palikuwa na uchimbaji tayari maeneo mbalimbali ikiwemo Geita na akayapa makampuni ya Ujerumani.

Mheshimiwa Naibu Spika, alivyochukua utawala Muingereza akatunga sheria na kati ya sheria za kwanza kabisa kutunga ilikuwa ni sheria inayogusa masuala ya madini. Kwa ufupi katika sheria hizo aliyaweka madini yote yanayopatikana Tanganyika wakati ule na kwa sasa Tanzania chini ya Mfalme wa Uingereza wakati huo. Pia aliweka taratibu ambazo zilihakikisha kwamba ni makampuni kwa kweli kwa sehemu kubwa ya Uingereza au ambayo yalikuwa na connection ya Uingereza ndiyo yangeweza kuchimba madini katika nchi hii. Kwa hiyo, kwa ufupi huo ndiyo ukawa msimamo wake wa kwanza katika sheria.

Mheshimiwa Naibu Spika, mwaka 1929 sheria ikabadilishwa na alikuwa bado Mkoloni ni huyo huyo Muingereza lakini ilibakiza misingi ile ile; kwamba madini yote ni mali ya Mfalme wa Uingereza na kampuni za kuchimba madini yale sehemu kubwa yanatoka Uingereza na huo ndio ukawa msimamo. Pia ulikuwa msimamo kwa ujumla katika sheria zinazosimamia uwekezaji kwa maana ya kwamba sehemu kubwa ya wale waliopewa nafasi ya kuwekeza katika nchi, hii ikiwa ni pamoja na kuchimba madini, walitoka Uingereza. (Makofi)

Mheshimiwa Naibu Spika, mwaka 1959 miaka miwili kabla ya Uhuru, World Bank wakijua kwamba Tanzania wakati ule Tanganyika itapata uhuru walifanya ziara ya kuja kumuona Mwalimu, wakamwambia Mwalimu tunafikiri ni vema nchi yako ikabadilisha sheria zinazohusu uwekezaji na ambayo ingegusa pia uwekezaji katika madini. Akawauliza mnataka nifanye nini? Wakasema inabidi uzirekebishe sheria hizi ili ziweze kuruhusu na kutoa uwazi kwa makampuni mbalimbali kutoka sehemu mbalimbali waweze kuja kuwekeza hapa. Mwalimu akawauliza akasema mbona hizi sheria zimekuwepo toka Muingereza na Mjerumani alipokuwepo na zina shida gani sasa, kama ni hivyo basi tutaziacha hizo hizo sheria ziendelee. (Makofi)

Mheshimiwa Naibu Spika, baada ya uhuru nchi ilichukua hatua na kupitia katika Katiba ya TANU ya mwaka 1965 ilianza kuweka vipengele vinavyosema sasa hizi maliasili zilizoko Tanzania yakiwemo madini ni mali za watu wote, ni mali za Watanzania. Mwaka 1967 kama tunavyofahamu kulikuwa na Azimio la Arusha na katika lile Azimio baadhi ya athari zake ilikuwa ni kwamba uwekezaji mkubwa ni lazima urudi mikononi mwa wananchi, mikononi mwa Taifa na msimamo huo ukaathiri pia sekta ya madini.

Mheshimiwa Naibu Spika, mwaka 1977 tulipopata Katiba ya Jamhuri ya Muungano wa Tanzania ya mwaka 1977 walau vipengele vinavyohusu rasilimali vikaingia katika Katiba hasa katika Ibara ya 9 na Ibara ya 27. Mwaka 1979 tukafanya mabadiliko mengine makubwa ya Sheria ya Madini na haya ni baada ya uhuru. Katika mabadiliko hayo, maana shinikizo lilikuwa limeshaanza wakati ule basi tukaruhusu kampuni kuanza tena kurudi kuwekeza katika masuala ya rasilimali na hasa madini; maana mwaka 1967 msimamo wa sera ulikuwa kama unayaondoa yale makampuni lakini pia tukaruhusu wachimbaji wadogo.

Mheshimiwa Naibu Spika, miaka ya 80 na 90 mwanzoni kukatokea kitu kinaitwa Washington Consensus. Kwenye Washington Consensus ambayo ilisimamiwa na World Bank, IMF na Marekani pamoja na mataifa mengine makubwa uliwekwa mkakati wa makusudi wa kurudi Afrika na kuyadhibiti tena madini ya Afrika. Kwa sababu nchi nyingi za Afrika miaka ya 60 zilikuwa zimechukua misimamo ambayo ilikuwa inayanyima makampuni kutoka nje nafasi ya kuyaendeleza au kuya-exploit madini hayo. Hiyo ndiyo ilitupelekea kwenye Sheria yetu ya Madini ya mwaka 1998 ambayo kwa kweli kwa kiasi kikubwa ilikuwa na influence ya mtazamo wa World Bank. Baada ya hapo palikuwa na malalamiko mengi kutoka kwa wananchi kwa ujumla, ndiyo ikapelekea mabadiliko fulani ya msingi yaliyofanyika miaka ya 2010 hususani katika Sheria ya Madini ya Mwaka 2010. (Makofi)

Mheshimiwa Naibu Spika, nieleze kwa ufupi, hizi sheria mbili tulizotunga mwaka jana chimbuko lake ni nini, pamekuwa na maswali, sasa tumetunga sheria, tumebadilisha sheria, tumewa-discourage investors, tumewa- disappoint investors, hizo sheria zimetokea wapi? Sheria hizi kimsingi zilikuwepo kupitia maamuzi ya Baraza Kuu la Umoja wa Mataifa. Hayo Matamko ya Baraza Kuu la Umoja wa Mataifa mwaka 1952, mwaka 1958, 1962, 1966, 1974 na kuendelea na baadaye yaliingia katika mikataba ya kimataifa ikiwemo zile International Covenant on Civil and Political Rights, International Covenant on Economic and Social Right ya mwaka 1966. (Makofi)

Mheshimiwa Naibu Spika, kitu cha msingi cha kuzungumza hapa na ambacho tunakipata sasa katika hizi sheria mbili za mwaka jana ni zile haki nne (4) kuu muhimu ambazo unazikuta katika haya Matamko ya Baraza Kuu la Umoja wa Mataifa pamoja na ile Mikataba ya Kimataifa iliyotungwa katika uelekeo huo. Ya kwanza, haki ya nchi kutambuliwa kwamba inamiliki maliasili. Nimeeleza Muingereza na Mjerumani walivyochukua nchi jambo la kwanza walisema rasilimali zote za madini ni mali ya Mfalme au yako chini ya Mfalme.

Mheshimiwa Naibu Spika, haki ya pili ni haki ya kusimamia na kudhibiti uendelezaji wa rasilimali hizi. Hii ni ya msingi sana kwa sababu kuna haki ya kutunga sheria, kuna haki ya kuangalia uendelezaji, kuna haki ya kuangalia processing, kuna haki ya kuangalia masoko, uuzaji na kila kitu. Hizi haki zote ziko humu ndani. (Makofi)


Mheshimiwa Naibu Spika, haki ya tatu, ni haki ya nchi na watu wake kushiriki katika uendelezaji. Naweza nikasema kwa uhakika kabisa kwamba sheria na mfumo uliokuwa umewekwa wakati wa Muingereza na kwa mtazamo wa Washington Consensus ulikuwa umewekwa kwa namna ambayo hauipi nchi na watu wake nafasi ya kushiriki katika kuendeleza hizo rasilimali. Haki ya nne ni haki ya nchi kufaidika na rasilimali hizi. (Makofi)

Mheshimiwa Naibu Spika, haya mambo manne utayakuta vizuri sana katika hizi sheria mbili tulizozitunga mwaka jana. Kwa hiyo, kimsingi sheria zilikuwepo. (Makofi)

Mheshimiwa Naibu Spika, naomba niongezee dakika moja na nusu kwa sababu nazungumzia masuala mazito ya kisheria, sheria hizi ni sheria msingi kwa maana kwamba zinakuwa na effect kwenye sheria nyinginezo za nchi hii ambazo zinagusa rasilimali na ndiyo maana zikawekwa chini ya usimamizi na uangalizi wa Waziri wa Katiba na Sheria. Baadhi ya misingi ile iko kwenye Katiba na baadhi ya misingi ile inatakiwa ifanye kazi katika sheria mbalimbali.

Mheshimiwa Naibu Spika, nimalizie tu kwa kusema kwamba pana wasiwasi mwingi, tutashtakiwa, tutafilisiwa, sijui tutapata shida gani kwa sababu ya kutunga sheria hizi, tumezitunga kwa kuzingatia haki yetu iliyoko katika Sheria za Kimataifa. Kwa upande mwingine kama nchi hatupaswi sasa kuogopa. Bara la Afrika kwa ujumla limekuwa linatishwa sana, lakini kama nchi tumejipanga, Ofisi ya Mwanasheria Mkuu wa Serikali sasa iko vizuri kabisa, tuna Ofisi sasa ya Wakili Mkuu wa Serikali na kama kunajitokeza jambo lolote nchi kama nchi hatupaswi kuwa na wasiwasi wowote. (Makofi)

Mheshimiwa Naibu Spika, naomba kuwasilisha.
Muswada wa Sheria ya Marekebisho ya Sheria ya Ubia kati ya Sekta ya Umma na Sekta Binafsi wa Mwaka 2018
MWANASHERIA MKUU WA SERIKALI: Mheshimiwa Mwenyekiti, nakushukuru kwa kunipa nafasi ya kuchangia katika kuhitimisha hoja iliyopo mezani ambayo inahusu Sheria ya PPP. Mchango wangu nitauelekeza kwenye mambo mawili. Swali la kwanza litakuwa la utatuzi wa migogoro ambalo liliibuliwa katika michango ya Mheshimiwa Halima Mdee na pia Mheshimiwa Khatib Haji naye amejielekeza katika suala hilo.

Mheshimiwa Mwenyekiti, palikuwa na maoni kwamba utatuzi wa migogolo usifanyike kwenye mahakama za ndani, ufanyike kwenye neutral ground na Mheshimiwa Halima alitoa mifano ya ICSID, MIGA na kadhalika. Pia alisema kwamba tatizo kubwa ni mikataba na kwa kweli siyo mfumo wa utatuzi wa migogoro.

Mheshimiwa Mwenyekiti, jambo la pili ambalo nitapenda kuligusia ni suala la mfumo wa sheria ambalo hili liligusiwa kwenye mchango wa Mheshimiwa Msigwa. Yeye alizungumza kama mambo matatu hivi kwamba tuna shida pengine katika sheria zetu, masuala ya sanctity of contracts, masuala la clarity of regulatory framework, masuala ya utatuzi wa migogoro na pia akarejea masuala ya MIGA kwamba tumesaini mikataba ya MIGA na kadhalika.

Mheshimiwa Mwenyekiti, kimsingi sheria ya PPP ni sheria ya masuala la mambo ya uwekezaji, ni mojawapo ya sheria zinazosimamia masuala ya uwekezaji. Unapozungumzia sheria zinazosimamia masuala ya uwekezaji, yapo matatizo makubwa mawili yanayojitokeza na pengine ndiyo yaliyopelekea baadhi ya Wabunge waliochangia hoja hiyo kutoa hoja walizotoa.

Mheshimiwa Mwenyekiti, kuna suala la historia ya sheria hii, sheria hii imepita hatua zipi na hatua zipi mpaka kufikia tulipo sasa hivi? Hapa nazungumza katika sheria hii iko katika ngazi ya kimataifa, ngazi ya kikanda, inakuja kwenye ngazi ya kitaifa na inakuja kwenye ngazi ya mahusiano kati ya wawekezaji pamoja na Serikali. Hilo ni jambo la kwanza ambalo naliona ni tatizo kwamba hatuangalii historia, haturudi katika historia, hatujipi nafasi ya kujifunza kutoka katika historia.

Jambo la pili ambalo naona ni tatizo, ni kwamba hatuangalii mambo yanayoendelea sehemu mbalimbali duniani na hasa yanayoendelea katika nchi zinazoendelea, katika nchi za Afrika na mwisho Tanzania. Kwa hiyo, tunajenga fikra kwamba haya tunayoyafanya Tanzania ni sisi wenyewe tunayafanya peke yetu, hali siyo hivyo.

Mheshimiwa Mwenyekiti, naomba nitumie nafasi hii kurudi kidogo katika historia, jambo ambalo ni muhimu sana. Ukizungumzia sheria zinazosimamia masuala ya uwekezaji, pamekuwa na mabishano ya muda mrefu, hayajaanza leo kati ya nchi zinazoendelea, kati ya nchi zinazopokea uwekezaji, dhidi ya nchi zilizoendelea na dhidi ya nchi zinazotoa mitaji.

Mheshimiwa Mwenyekiti, mabishano haya yamekuwa katika maeneo makuu manne; sheria zipi zinapaswa kusimamia ile tunaita admission of investments, sheria zipi au misingi ipi inatakiwa kutumika katika ku-control host states, zile nchi zinazopokea investments; sheria zipi zinatakiwa kutumika katika kudhibiti (control) makampuni ambayo yanafanya uwekezaji na pia mwisho suala la nne masuala ya utatuzi ya migogoro.

Mheshimiwa Mwenyekiti, sasa sheria imekuwaje? Katika ngazi ya kimataifa imeanza kwa kutengenezwa kwa kitu kinaitwa principles of customary international law (sheria za mapokeo). Katika Sheria za Mapokeo ipo misingi mingi sana huko ndani yake, lakini itoshe tu kusema kwamba nchi zinazoendelea na nchi zilizoendelea zilibishana sana kuhusu ni zipi hasa au ni ipi hasa misingi ya customary international law ambayo tunaikubali wote.

Mojawapo ya mambo yaliyobishaniwa sana tukiongozwa na nchi za South America na nchi nyingine za Asia kama Iran na kadhalika kwamba utatuzi wa migogoro unatakiwa ufanywe wapi? Ndiyo maana tukapata kile kitu kinaitwa Calvo Doctrine. Nchi za South America miaka ile ya 1960 mwanzoni inasema: “utatuzi wa migogoro ya uwekezaji ifanyike kwenye nchi uwekezaji unapofanyika” nchi zilizoendelea zikakataa. Kwa hiyo, huo ubishani umekuwepo.

Mheshimiwa Mwenyekiti, sasa baada ya kutokukubaliana sana katika sheria za customary international law, ndiyo tuka-move katika hatua nyingine. Nchi zilizoendelea zikaja na wazo la kutengeneza mikataba ya kimataifa, multilateral investment treaties na ziko nyingi. Katika eneo hilo pia hatukukubaliana nchi zinazoendelea na nchi zilizoendelea kwa sababu moja kuu, mikataba mingi na ambayo ilikuwa inatungwa kwa wakati huo ilikuwa ina lengo la kumpendelea mwekezaji na kuikandamiza nchi ambayo inapokea ule uwekezaji.

Mheshimiwa Mwenyekiti, naomba tu nitoe mifano michache hapa ya mikataba ambayo haikuweza kufanikiwa kwa sababu ilipingwa na nchi zinazoendelea. Mwaka 1967 nchi zinazoendelea zilitoa kitu kinaitwa Convection on Protection of Foreign Property, ilikataliwa na nchi zinazoendelea. Mwaka 1975 iliteuliwa Code of Contract on Transnational Corporations ilikataliwa; mwaka 1976 iliteuliwa Declaration on International Investment and Multinational Enterprises ilikataliwa; na mwaka 1992 kiliteuliwa kitu kinaitwa Multilateral Agreement on Investment ilikataliwa. Zote hizi zimekataliwa kwa sababu nchi zinazoendelea zinafikiri kwamba mfumo huo unatengenezwa kibabe na nchi zilizoendelea kuzigandamiza nchi zinazoendelea.

Mheshimiwa Mwenyekiti, baada ya kushindwa katika Multilateral Treaties ukaja sasa mfumo mpya, Bilateral Investment Treaties, hizi nazo zimepingwa sana na nchi zinazoendelea na kwa sababu pia zina masharti ambayo yanatupa shida. Baada ya kuona sasa Bilateral Investment Treaties nazo zinapata shida, ndiyo tumekuja kwenye kitu kinaitwa makubaliano kati ya mwekezaji na nchi husika (State Investor Agreement). Hizi nazo zimepingwa na nchi zinazoendelea, kwa nini? Kwa sababu ile agreement nayo inatengeneza sheria yake peke yake na kwa namna moja au nyingine imezichukua zile principles za customary International Laws zilizokataliwa na kuziweka kinyemela kwenye hiyo mikataba. Kwa hiyo, nchi nyingi sasa hivi zinasema tusiweke mikataba, mwekezaji atumie sheria ya nchi ile. (Makofi)

Mheshimiwa Mwenyekiti, sasa tuje kwenye suala la nini kinachoendelea duniani? Nimesema kwamba tunapokuwa tunazungumza hapa tusijitazame wenyewe, tuangalie nini kinachoendelea sehemu nyingine zote duniani? Katika nchi zote zinazoendelea na katika majukwaa mbalimbali, kuna mijadala inayohusiana na mfumo wa sheria zinazoshughulikia masuala ya uwekezaji na nchi zote zinazoendelea zina msimamo mmoja, haziridhiki na mfumo uliopo.

Mheshimiwa Mwenyekiti, hata katika Bara za Afrika ndiyo mijadala iliyopo. Kwa unyenyekevu mkubwa sana nitaeleza, mimi nimekuwa Mwenyekiti wa ile Tume ya Sheria za Kimataifa za Umoja wa Afrika kwa miaka sita na haya ndiyo yalikuwa mazungumzo siku zote. Nchi za Afrika haziridhiki na mfumo uliopo. Sasa tulichofanya Tanzania ni hatua za kishujaa kweli kweli, ni nchi chache duniani zilithubutu kuchukua hatua hizo kama Iran miaka ya 1950, ilichukua hatua hizo dhidi ya uwekezaji wa Marekani. Walipewa msukosuko mkubwa, walihangaishwa, lakini waliweka misingi tunayoitumia mpaka leo kwenye mambo ya OPEC. (Makofi)

Mheshimiwa Mwenyekiti, sasa labda nimalizie kwa ku- address ile hoja kwamba twende kwenye neutral forum. Tusitumie Mahakama zetu twende kwenye neutral forum. Na mimi nauliza swali, hizo neutral forum ni zipi? Kuna mtu yeyote anaweza kunitajia hiyo neutral forum? Mheshimiwa Mdee alitaja kuna ICSID, kuna MIGA na kadhalika. Nani ameitengeneza ICSID? Nani ameitengeneza MIGA? Ni World Bank. World Bank ndiyo financier mkubwa kwa investors wengi. Nani mchangiaji mkubwa kwenye World Bank? Swali rahisi tu. Kwa hiyo, huyo huyo ambaye ndio financier mkubwa ndiye ametengeneza mifumo ya utoaji haki. (Makofi)

Mheshimiwa Mwenyekiti, sasa hiyo mifumo ina matatizo gani? Ina matatizo makubwa sana. Hili liko wazi, limeandikwa na wasomi, wataalam na watu mbalimbali, siyo kutoka nchi zinazoendelea tu, hata nchi zilizoendelea zenyewe hawaridhiki pia. Mfumo huo unadhibitiwa na watu wachache sana. Hii International Arbitration inadhibitiwa na watu wasiozidi 50. Hawa ndio Arbitrators kwenye kesi zote. Kwa hiyo, wamejipanga na wanajuana, na wewe ukiwa na kesi watakwambia, choose an arbitrator from the list of arbitrators approved by the tribunal. Hakuna namna! Huwezi ukapeleka mtu wako hapa akaenda kuwa arbitrator. (Makofi)

Mheshimiwa Mwenyekiti, sasa hao unaowaambia wachague, wamepatikana wapi? Mfumo wenyewe haupo predictable, tumezoea kwamba katika mahakama nyingine za kawaida uamuzi unapofikiwa, sheria iko wazi, taratibu ziko wazi. Katika hizi international tribunals sheria wakati mwingine haziko wazi, taratibu haziko wazi. (Makofi)

Mheshimiwa Mwenyekiti, pia kuna shida ya arbitrators, hawa kuegemea upande wa investors, hilo liko wazi, hatusemi Tanzania peke yetu, hapana. Watu wengi walio-observe mambo yanavyofanyika katika international arbitration wameeleza wazi kwamba arbitrators wazo biased. Nawe kaangalie record ya nchi zilizokwenda kwenye arbitration kwa mfano International Center for the Settlement of the Investment Disputes (ICSID).

Mheshimiwa Mwenyekiti, nchi zinazoendelea zimeshindwa kwa percentage kiasi gani? Karibu 90 percent, siyo Tanzania peke yake. Kwa hiyo, huo mfumo unaoitwa neutral, siyo neutral, wala hautufai. (Makofi)

Mheshimiwa Mwenyekiti, niseme tu, Mahakama zetu ni nzuri sasa hivi. Zimefanya maboresho makubwa mpaka tuna Commercial Court ambayo inasimamia masuala tu ya biashara na uwekezaji, Mahakama zetu zinaweza zikafanya kazi vizuri kabisa. (Makofi)

Mheshimiwa Mwenyekiti, nakushukuru sana na ninaunga mkono hoja.
Muswada wa Sheria ya Fedha wa Mwaka 2018
MWANASHERIA MKUU WA SERIKALI: Mheshimiwa Spika, nakushukuru kwa kunipatia muda kuwa mchangiaji wa pili kwenye sheria hii tunayoijadili.

Mheshimiwa Spika, nitagusia mambo mawili, matatu katika mchango wangu. Kwanza, itakuwa inahusu Mfuko wa Korosho, halafu nitazungumzia kidogo Tume ya Mipango, nitazungumzia Suala la Akaunti ya TSA na kama muda utaniruhusu, nitazungumza kidogo kulikuwa na suala linalohusu kutozwa kwa VAT kwa umeme unaouzwa Zanzibar.

Mheshimiwa Spika, nikianza na suala la Mfuko wa Korosho, kulikuwa na tuhuma hapa kwamba Mwanasheria Mkuu wa Serikali, amelipotosha Bunge katika suala hili na katika masuala kadhaa. Ninalopenda kusema mbele yako, wazi kabisa kwamba position aliyoitoa Mwanasheria Mkuu wa Serikali ndiyo sahihi kabisa kisheria. Jambo la kwanza lililozungumzwa katika eneo hilo la korosho ni kwamba, tozo ya export levy, ilianzishwa na wakulima.

Mheshimiwa Spika, hiyo siyo sahihi, tozo ya export levy au levy kwa ujumla haikuanzishwa na wakulima. Levy hiyo ilianzishwa na Sheria ya Cashewnuts Board of Tanzania ya mwaka 1984 na ni kifungu cha saba (7). Nisome tu kwa rejea kwa sababu mambo haya wakati mwingine inabidi msomeane ili watu waamini. Kifungu kinasema:

“7(1) The Minister may, after consultation with the Minister for the time being responsible for Finance and with the Board, and by order published in the gazette, impose a levy on cashewnuts or any category, cashewnuts produced or processed in the United Republic.

(2) Levy imposed under sub-section (1) shall be computed and collected at such rate and in such manner as
may be prescribed by regulations made under this Act and shall form part of the financial resources of the Board.”

Mheshimiwa Spika, hizo regulations za mwaka 1996 zinasemaje, hizo regulations ambazo zinaitwa cashewnuts marketing regulations za mwaka 1996, Kifungu cha 21 kinasema;:

There will be payment of export levy and quality standard to be observed.

Kifungu kidogo katika hicho kifungu cha 21, kinasema:

The exporter shall prior to making shipment of each export consignment observe quality standards are specified in relevant sales contract and pay export levy applicable.

Mheshimiwa Spika, export levy haikuanzishwa na wakulima, ilianzishwa na Serikali.

Mheshimiwa Spika, jambo la pili, nini hasa uamuzi wa Mahakama ya Rufaa. Je, uamuzi wa Mahakama ya Rufaa ulikuwa na athari ya kusema export levy ni fedha za wakulima au ni fedha za Serikali. Namshukuru sana Mheshimiwa Naibu Waziri wa Elimu Ole Nasha, alitoa maelezo kidogo, wakati hoja hiyo ikitolewa.

Mheshimiwa Spika, itoshe kusema, Bodi ilikuwa inakusanya export levy na ile percentage inayokwenda kwenye Mfuko wa Korosho ilikuwa inatolewa na Bodi ilianzia mwaka 1996. Mwaka 1998 baada ya kutokea ubadhirifu, Serikali ilitoa maelekezo Bodi ya Korosho isipeleke zile fedha kwenye Mfuko wa Korosho.

Mheshimiwa Spika, baada ya uamuzi huo, Mfuko wa Korosho ukafungua kesi Mahakama Kuu, kama nilivyoeleza katika maelezo yangu ya awali, Mahakama Kuu kimsingi ilisema mambo matatu, Bodi ilikuwa inakusanya zile fedha
za kwa niaba ya Serikali, zile fedha ni za Serikali na Serikali ndiyo ina mamlaka ya kupanga matumizi ya fedha hizo. Mfuko wa Korosho haukuridhika ukakata rufaa Mahakama ya Rufaa. Mahakama ya Rufaa ilisema nini? Mwisho kabisa, sentensi ya mwisho, “the appeal is lacking in merit, we accordingly dismiss the appeal with costs.”

Mheshimiwa Spika, unapokuwa na kesi, Mahakama fulani ikaweka msimamo na Mahakama Kuu, niliweke hili wazi, kisheria Mahakama Kuu na Mahakama ya Rufaa zinajulikana kama Court of Record. Ni Mahakama zinazoweza kuweka msimamo wa kisheria. Sasa Mahakama Kuu imetoa maamuzi wamekata rufaa kwenda Mahakama ya Rufaa, Mahakama ya Rufaa imetupitia mbali rufaa, maana yake nini? Uamuzi wa Mahakama Kuu unabaki.

Mheshimiwa Spika, katika hukumu hii ni kweli Mheshimiwa Cecil Mwambe nafikiri alikuwa anafanya reference, Mahakama ya Rufaa ilizungumza, zungumza mambo mengi, lakini kama alivyoeleza vizuri kabisa Mheshimiwa Ole Nasha, katika hukumu yeyote na hii tunaitoa katika misingi ya uangalizi wa sheria, tunapokuwa tunaiangalia hukumu tunaifanyia analysis ya namna gani.

Mheshimiwa Spika, kuna kitu kinaitwa dictum uamuzi wa mwisho, kuna kitu kinaitwa orbiter dictum ni maoni ya Jaji, wanayoyazungumza yote hayo yalikuwa ni maoni ya Jaji, lakini uamuzi wa mwisho ambao ni dictum, ni hii appeal is lacking in merit, we accordingly dismiss it, tena na gharama juu. Msimamo wa Mahakama Kuu ndiyo msimamo unaobaki mpaka hapo.

Mheshimiwa Spika, jambo la tatu, kulikuwa na madai kwamba, wakulima wa korosho, waliingia mkataba na TRA, uliopelekea yale mabadiliko katika Finance Act, 2010 na ikaweka ile formula ya asilimia 65 kwa 35, huu ni upotoshaji. Hakuna mtu yeyote binafsi anaweza kwenda kukubaliana na TRA, namna ya kutoza kodi na mahali pa kuzipeleka. Kwa hiyo, tukomee hapo ni upotoshaji. (Makofi)

Mheshimiwa Spika, jambo la mwisho kuna mapendekezo, tuiache Finance Act 2010 katika suala la korosho iendelee kubaki ilivyo. Finance Act ya 2010 ilifanya ammendments kwenye ile sheria Cashewnuts Industry ya 2009. Kama nilivyoeleza katika mchango wa awali hii Sheria ya Finance Act ya 2010 iliyorekebisha Sheria ya Cashewnuts Industry 2009, ilikuwa na matatizo ya kimsingi ya kisheria haifai kuiacha ilivyo.

Mheshimiwa Spika, tatizo la kwanza nilieleza ilitambua Mfuko ambao haujaanzishwa kwa mujibu wa sheria kama ilivyoelezwa katika Katiba Ibara ya 135(2), pia kama ilivyolezwa katika sheria mbalimbali. Kwa hiyo haiwezekani kuendelea na sheria inayoutambua Mfuko ambao haupo kisheria, lakini pia haujaanzishwa na amri ya Waziri kwa kadri au na minajili ya kifungu cha 12 cha Sheria ya Fedha za Umma, 2001 (The Public Finance Act, 2001). Kwa hiyo, hilo lilikuwa tatizo la kwanza kisheria.

Mheshimiwa Spika, tatizo la pili, lipo humo, kwa sababu hii Finance Act, 2010 sasa inamtaja TRA ndiye mkusanyaji wa hizi export levy, lakini ukienda Kifungu cha 24(1) cha Sheria ya TRA, kinasema TRA akishakusanya hizi fedha anapeleka kwenye Mfuko Mkuu (Consolidated Fund), hawezi kupeleka sehemu nyingine, lakini hata hii Katiba, Ibara ya 135(2) iko wazi, makusanyo yote yanayofanywa na Serikali yanakwenda Mfuko Mkuu. Kwa hiyo, Sheria hii ilivunja Katiba, sheria hii ilivunja Sheria ya TRA, ilivunja Sheria ya Finance Act. Haiwezi ikaachwa.

Mheshimiwa Spika, Sasa nihame kutoka kwenye Korosho niende kwenye Tume ya Mipango.

Mheshimiwa Spika, basi kwa haraka haraka kabisa, kufuta Sheria hii ya Tume ya Mipango hakuna shida, kwa sababu cha msingi ni majukumu, majukumu yake yataahamishiwa katika Wizara ya Fedha na kutunga sheria nyingine mpya kama itahitajika siyo jambo zito wala kubwa, hili linaweza likafanyika kwa muda mfupi.

Mheshimiwa Spika, kuhusu suala la TSA kuvunja Katiba, hasa kile kifungu cha 143(2)(a) kwamba fedha zinazokusudiwa kutoka Mfuko Mkuu wa Serikali, basi lazima ziwe zimeidhinishwa na Bunge na kwamba katika TSA kutaingia aina fulani ya fedha zinazoitwa unspent funds. Fedha hizo zilishaidhinishwa kwenye bajeti iliyotangulia ila imefika mwisho wa mwaka wa fedha, mwaka wa fedha una limit yake, haziwezi kutumika baada ya hapo, zinaingizwa zinahesabiwa kuwa ni unspent funds lakini zilikuwa zimeshaidhinishiwa matumizi yake.

Mheshimiwa Spika, hata hivyo, kuna utaratibu ambapo Katibu Mkuu Wizara ya Fedha, anatoa kibali cha kuzitumia zile fedha kwa makusudi yaliyokuwa yameidhinishwa na Bunge na anatoa kipindi maalum ambapo fedha hizo ziwe zimetumika.

Mheshimiwa Spika, nizungumze kidogo kwa ufupi kuhusu suala lililoibuka la kutoza VAT Umeme unaopelekwa Zanzibar. Mapendekezo yalikuwa ni kwamba tulete mabadiliko katika hii Finance Bill, ushauri wa Mwanasheria Mkuu wa Serikali ilikuwa ni kwamba, ingefaa mabadiliko haya yafanyike kupitia Miscellaneous Amendments kwa sababu moja kubwa, Miscellaneous Ammendments huwa zinapita kwenye Baraza la Mawaziri, zitapita kwenye Kamati ya Bunge, Kamati ya Baraza la Mawaziri kuhusu masuala ya Miswada na hapo tutaweza kuwa na Waziri wa Fedha, Waziri wa Nishati kwa sababu ni suala la Nishati hilo, lakini pia Waziri anayehusika na masuala ya Muungano kwa sababu pengine yako masuala ya mahusiano kati ya Tanzania Bara na Tanzania Zanzibar. Kwa hiyo, ushauri


wa Mwanasheria Mkuu wa Serikali isiingie katika Finance Bill hii, ishughulikiwe katika Miscellaneous Amendments, Mheshimiwa Spika, ahsante.
Makadilio ya Mapato na Matumizi ya Serikali kwa Mwaka wa Fedha 2018/2019 - Wizara ya Maliasili na Utalii
MWANASHERIA MKUU WA SERIKALI: Mheshimiwa Spika, nakushukuru kwa kunipa wasaa wa kuanza kuwa mchangiaji wa kwanza upande wa Serikali. Nitajielekeza moja kwa moja kwa hoja iliyoibuliwa na Mheshimiwa Nsanzugwanko (Mbunge), lakini pia alikuwa ananukuu Taarifa ya Kamati ya Kudumu ya Bunge ya Ardhi, Maliasili na Utalii katika ukurasa wa 16 na 17 ambayo inahusu zoezi la kuhuisha vibali vya uwindaji ambapo Mheshimiwa alizungumza na iko hivyo katika taarifa kwamba Mheshimiwa Waziri alihuisha vibali hivyo mwezi Januari, 2017 lakini mwezi Oktoba akatoa tangazo la kuvifuta. Mwezi Disemba akatoa tena tangazo au maelekezo ya kuongeza kipindi cha miaka miwili kwa vibali hivyo. Kwa hiyo, maoni ya Kamati pamoja na Mheshimiwa Mbunge ni kwamba Mheshimiwa Waziri alivunja sheria, na kwa hiyo, akaomba mahsusi Mwanasheria Mkuu wa Serikali atoe position.

Mheshimiwa Spika, position ya Mwanasheria Mkuu wa Serikali katika suala hili ni kwamba Mheshimiwa Waziri hakuvunja sheria. Mheshimiwa Waziri alipochukua hatua hizi na imeelezwa vizuri katika ile barua ya kwanza ya kuongeza muda ya mwezi Januari lakini pia na kwenye hayo mawasiliano mengine ya mwezi Oktoba na mwezi Disemba kwamba alikuwa anachukua hatua hizo kwa ajili ya kuweka mfumo mzuri zaidi wa uendeshaji wa vitalu kwa namna ambayo Taifa litaweza kufaidika zaidi kuliko hali ilivyo sasa. (Makofi)

Mheshimiwa Spika, sasa nilikuwa napenda kukuthibitishia na kukuhakikishia na kumhakikishia Mheshimiwa Mjumbe pamoja na Kamati kwamba Mheshimiwa Waziri alipofanya hivyo alikuwa pia anatekeleza sheria.

Mheshimiwa Spika, swali litakuja ni sheria gani hii ambayo Mheshimiwa Waziri alikuwa anaitekeleza. Sasa nitaomba nilikumbushe Bunge lako tukufu kwamba mnamo mwaka jana mwezi wa saba Bunge hili lilitunga sheria na hii sheria inaitwa The Natural Wealth and Resources Permanent Sovereignty Act. (Makofi)

Mheshimiwa Spika, lengo kubwa la hiyo sheria ilipotungwa mwaka jana na Wabunge wote ni mashahidi nafikiri mijadala ilikuwa mikali na kadhalika, lakini ilikuwa zaidi kuhuisha Ibara za 9 na 27 za Katiba ya Jamhuri ya Muungano wa Tanzania. (Makofi)

Mheshimiwa Spika, sehemu hii ya Katiba katika sheria tunasema inahitaji enabling law uweze kuitekeleza. Sasa nadhani ni vema nikarejea kwa ufupi na kwa haraka kabisa Ibara za 9 na 27 za Katiba zinasemaje. Nitakwenda Ibara ndogo (c) na Ibara ndogo (i) lakini nitakwenda zaidi (c) inatosha; kwamba shughuli za Serikali zinatekelezwa kwa njia ambazo zitahakikisha kwamba utajiri wa Taifa unaendelezwa, unahifadhiwa na unatumiwa kwa manufaa ya wananchi wote kwa jumla na pia kumzuia mtu mwingine kumnyonya mtu mwingine. Hiyo ni Ibara ya 9. (Makofi)

Mheshimiwa Spika, Ibara ya 27 inasema; watu wote watatakiwa na sheria kutunza vizuri mali ya mamlaka ya nchi na ya pamoja na kupiga vita aina zote za uharibifu na ubadhirifu na kuendesha uchumi wa Taifa kwa makini kama watu ambao ndio waamuzi wa hali ya baadae ya Taifa lao. (Makofi)

Mheshimiwa Spika, kama nilivyokwishasema palikuwa na matatizo katika suala zima la hivi vibali vya uwindaji na kwa hiyo Mheshimiwa Waziri akachukua hatua hizo kulingana na hii sheria mpya. Nafikiri niende pia kwenye hiyo sheria mpya ya The Natural Wealth and Resources Permanent Sovereignty inatuambia nini. Naomba niende kifungu cha 6(1) na ninaomba niirejee hapa kinasema; “It shall be unlawfully to make any arrangement or agreement for the extraction, exploitation or acquisition and use of natural wealth and resources except where the interest of the people of the United Republic are fully secured.” (Makofi)

Mheshimiwa Spika, Mheshimiwa Waziri aliongozwa na kifungu hicho, lakini kipo kifungu chenye nguvu zaidi ambacho actually kinampa maelekezo Waziri na hana jinsi nyingine. Kifungu cha 6(3) na chenyewe naomba nikisome; “It shall be the duty and responsibility of the Government. all organs and persons or authorities exercising executive, legislative or judicial functions to take cognizance of, observe and apply the provisions of this Act.”

Mheshimiwa Spika, kifungu hicho kinamfunga Waziri kwamba ni lazima ajue kwamba sheria hiyo ipo na kwa hiyo ni lazima chochote anachofanya kuanzia sheria ilipotungwa aongozwe na sheria hiyo.

Mheshimiwa Spika, sasa ninaelewa baada ya kusema hayo swali linaibuka je, kuna mgongano wa sheria. Position ya Mwanasheria Mkuu tena hapa katika swali hili ni kwamba hakuna mgongano wa sheria kwa sababu hii ni sheria msingi na umsingi wake unapatikana kwenye kifungu hicho nilichosema cha 6(3) kwa hiyo ina nguvu kuliko sheria nyingine. (Makofi)

Mheshimiwa Spika, muda umekwisha nakushukuru sana.
Taarifa ya Kamati ya Kudumu ya Bunge ya Sheria Ndogo kuhusu Uchambuzi wa Sheria Ndogo zilizowasilishwa katika Mkutano wa Kumi na Kumi na Moja wa Bunge
MWANASHERIA MKUU WA SERIKALI: Mheshimiwa Mwenyekiti, nakushukuru kwa kunipa nafasi, kwanza nianze kwa kumshukuru sana Mheshimiwa Chenge Mwenyekiti wa Kamati ya Kudumu ya Bunge ya Sheria Ndogo kwa mawasilisho yake na kwa hoja alizotoa na wote tunamfahamu nakumkiri Mheshimiwa Chenge katika umahiri wake wa sheria. Kwa mimi binafsi nimtangulizi wangu, ni kaka yangu amekuwa Mwanasheria Mkuu wa Serikali, kwa hiyo, huwa napata pia mawazo na ushauri mwingi kutoka kwake. (Makofi)

Mheshimiwa Mwenyekiti, katika masuala la sheria siku zote kuna mambo mawili makuu ambayo hata Mheshimiwa Chenge anayafahamu vizuri sana. Kuna masuala ya misingi yaani principles na kuna masuala ya utaratibu yaani procedure au enabling procedures. Tunapokuja suala la udhibiti wa Bunge katika suala la utungaji wa Sheria Ndogo na tukaja kwenye principles hakuna ubishani, Katiba ya Jamhuri ya Muungano wa Tanzania ile Ibara ya 97(5) imeeleza vizuri. Hata hii Interpretation of Laws Act nadhani ni kifungu cha nne haina ubishi. Lakini pia misingi hii kwa wanasheria wanajua iko kwenye principles za Administrative Law, sijui kwa Kiswahili tunaweza kusema Sheria ya Utawala.

Mheshimiwa Mwenyekiti, katika principles hakuna shida na tunakubaliana Serikali na Kamati na kila mtu. Kuna changamoto kunapokuja kwenye utaratibu na ndiyo maana Mheshimiwa Chenge mwenyewe katika taarifa hii na ameirudia wakati anahitimisha kwamba waliona na ninapenda tena kurudia kusoma hii sehemu ukurasa wa nne wa ripoti hii kwamba; hata hivyo udhibiti huo yaani udhibiti wa Bunge katika utungaji wa sheria ndogo siyo wa moja kwa moja kwa sababu Bunge halina mamlaka ya kuingilia mchakato wa kutungwa kwa sheria ndogo yoyote mpaka sheria ndogo inapotangazwa katika Gazeti la Serikali na kuwasilishwa Bungeni.

Mheshimiwa Mwenyekiti, ametueleza vizuri sana Mheshimiwa Chenge vizuri ametuelimisha taratibu zinazotumika katika Mabunge ya Jumuiya ya Madola. Lakini kwa nini sentensi hii iliwekwa ni kwa sababu ya ile concept hii ni delegated legislation. Kwa hiyo, Bunge kimsingi haiwezi tena likaja na kuanza kujadili zile sheria ndogo kwa sababu litakuwa limefuta ile concept ya delegated legislation na ndio hiyo changamoto pekee iliyopo na ndiyo maana akaeleza juu ya taratibu hizi mbili.

Mheshimiwa Mwenyekiti, na nilitaka niseme, hata ukienda kwenye kanuni zetu za Bunge Toleo sasa la Januari 2016 ukiangalia ile Kanuni 80 mpaka ya 93 zinahusu utungaji wa sheria unaofanywa na Bunge, hakuna kanuni inayozungumzia Bunge litakavyofanya kazi dhidi ya sheria ndogo ambazo zimeshatungwa.

Mheshimiwa Mwenyekiti, kwa sababu tungekuwa tunatumia huu mfumo wa kwanza aliutaja wa affirmative resolution procedure tungekuwa na kanuni hizo kwenye Bunge letu zitatuongoza tunapotunga sheria tunazoziita kubwa huu ni utaratibu, tukija tunaposhughulika na sheria ndogo huo ni utaratibu hatuna huo utaratibu ni kwa sababu tunatumia ile aina ya pili aliyoizungumza.

Mheshimiwa Mwenyekiti, sasa niseme na nikumbushe na Mheshimiwa Chenge ni mahiri sana katika hili; katika mfumo sasa wa Common Law siyo wa Commonwealth Parliament, wa Common Law sheria ndogo ndogo kama zina matatizo nini utaratibu?

Mheshimiwa Mwenyekiti, utaratibu siku zote umekuwa kupitia kitu kinaitwa judicial review na hiyo inafanyika judicial review moja wapo ya misingi ya judicial review ni kama ile sheria iko ultra vires yaani inapingana au imejipa ukuu zaidi ya ile sheria mama ambacho Mwenyekiti alikuwa anakieleza hapa.

Mheshimiwa Mwenyekiti, kwa hiyo, upo utaratibu katika mfumo wa sheria wa Common Law. Sasa nilitaka tu ku-share hilo na kuonyesha shida kidogo. Naomba dadika moja kuna kitu cha muhimu nimalizie.

Mheshimiwa Mwenyekiti, sasa yamezungumzwa mapungufu katika uandishi wa sheria. Tunayakiri haya kwamba yametokea mapungufu mara kadhaa katika uandishi wa sheria ni mojawapo ya changamoto ambazo Afisa Mwanasheria Mkuu wa Serikali imekuwa nazo na ndiyo maana mwaka huu Mheshimiwa Rais akaamua kutoa maelekezo ya kuunda.

MWANASHERIA MKUU WA SERIKALI: Mheshimiwa Mwenyekiti, na kuusuka upya Ofisi ya Mwanasheria Mkuu wa Serikali na kwa hiyo zile changamoto zilizozunguzwa za uandishi za upungufu wa watu na kadhalika, hizo zitashughulikiwa na zinaendelea kushughulikiwa tunavyoongea, naomba kuwasilisha.
Muswada wa Sheria ya Marekebisho ya Sheria Mbalimbali (Na. 2) wa Mwaka 2018
MWANASHERIA MKUU WA SERIKALI: Mheshimiwa Mwenyekiti, nakushukuru kwa kunipa nafasi kwa ajili ya
kuanza kuhitimisha hoja iliyoko mbele yetu kuhusu Muswada Namba Mbili wa Marekebisho ya Sheria Mbalimbali. (Makofi)

Mheshimiwa Mwenyekiti, nitaelekeza hoja zangu kwa hoja zilizotolewa na wachangiaji kadhaa hapa nikianza na maoni ya Msemaji wa Kambi Rasmi ya Upinzani na hasa wasiwasi aliouonesha kuhusiana na suala la mamlaka ya Rais ya kutunga sheria na kwamba angependa kuona kwamba kila sheria itungwe na Bunge. (Makofi)

Mheshimiwa Mwenyekiti, nilipenda kusema kwamba masuala ya sheria kama wanavyofahamu wanasheria mbalimbali yanaongozwa pia na kitu kinaitwa nadharia ya sheria (legal theory). Legal theory unaweza ukaisema ni kama manual unayohitaji unapohitaji kutumia kitu kama gari au mashine au kitu chochote. Legal theory,inakuongoza. Katika masuala ya utungaji washeria, nadharia ya sheria au legal theory inatuambia ziko namna nne zinazosababisha kutengeneza sheria.

Mheshimiwa Mwenyekiti, namna ya kwanza ni kwa kutumia Bunge na hii ndiyo wengi tunaifahamu na tumeizoea, lakini pia iko namna ya pili utengenezaji wa sheria kwa codification, kwa bahati mbaya sina neno kwa haraka la Kiswahili linaloweza kutafsiri hapa kwa haraka. Nikueleze tu watu wengi hawafahamu kwamba katika sheria zetu tuna sheria zinaitwa codes hazikutungwa na Bunge kuanzia mwanzo ingawa baadae Bunge lilifanya kazi ya kufanya marekebisho au kuweka nyongeza. Mojawapo ikiwa ni Penal Code, wengi hatujui kwamba haikutokana na Sheria ya Bunge,Civil Procedure Code, haikutokana na sheria ya Bunge, hizi zilitengenezwa kwa mfumo wa codification.

Mheshimiwa Mwenyekiti, aina ya tatu ni sheria zinazotokana na maamuzi ya Mahakama (court decisions) wanasheria wanafahamu by way of precedence. Aina ya nne ni kutengeneza sheria inaitwa Legislation by Rex yaani mtawala mwenye mamlaka anakuwa anapewa nafasi pia ya kutengeneza sheria.

Mheshimiwa Mwenyekiti, katika sheria zetu ukienda katika Katiba, Ibara ile ya 36(1) inagusia mamlaka ya Rais ya kutengeneza sheria, lakini pia tuna sheria inayoitwa Presidential Affairs Act ambayo pia inampa nguvu Mheshimiwa Rais kuweza kutengeneza sheria na anaweza akatoa decrees, orders na proclamations. Hizi sheria zinazozungumzwa ambazo Waheshimiwa Wabunge walikuwa wakichangia zilitengenezwa kwa mtindo wa orders. (Makofi)

Mheshimiwa Mwenyekiti, kwa hiyo nilitaka nikuhakikishie kwamba hapa hakuna Katiba iliyovunjwa, hakuna utaratibu uliovunjwa, Mheshimiwa Rais ana mamlaka haya. (Makofi)

Mheshimiwa Mwenyekiti, sasa naomba nijielekeze kwa ufupi kwenye hoja zilizotolewa na Mheshimiwa Salome. Kuna hoja tatu ambazo zinahitaji kuzieleza kidogo.

Mheshimiwa Mwenyekiti, hoja ya kwanza ni suala la viongozi wa TLS wasiwe wanasiasa. Wachangiaji hawaelezi kwamba katika zile qualifications kuna qualifications zaidi ya wanasiasa, wasiwe watumishi na kadhalika na nyingine hazikuzungumziwa, imezungumziwa tu ya wasiwe wanasiasa, lakini hii ni sheria ya aina gani? hii ni sheria inayozuia conflict of interest na tuna sheria nyingi sana katika nchi hii zinazozuia conflict of interest na ni sheria za kawaida. Sasa hata ukienda kwenye kanuni ambazo Mheshimiwa Jaji Mkuu alizozitoa kwa ajili ya Mawakili zinaitwa Professional Ethics and Etiquette Regulations amezungumzia pia kuzuia conflict of interest. Wakili asiingie katika jambo ambalo ana conflict of interest, lakini ziko sehemu nyingi sana na Waheshimiwa Wabunge wanafahamu.

Mheshimiwa Mwenyekiti, kuna hoja kwamba Administrator General asiteuliwe na Rais na ni vyema ateuliwe na Waziri. Ni maoni lakini nataka kurudia tu kwamba Mawaziri wote kama alivyozungumza Mheshimiwa Jenista Mhagama wanateuliwa na Rais na wanatekeleza madaraka yao kwa niaba ya Rais. Sasa Rais anawateua Mawaziri na Waziri ndiyo alikuwa anamteua Administrator General, hapa sasa inataka kusemwa Rais mwenyewe amteue Administrator General. Hata akiteuliwa na Waziri bado indirectly ameteuliwa na Rais kwa sababu Waziri anatekeleza madaraka ya Rais.

Mheshimiwa Mwenyekiti, mwisho kuna suala la mali inayohusishwa na jinai. Katika muswada huu imeeleza waziwazi kwamba suala la uuzaji wa mali hizi linahusisha mali ambazo ama zinaweza kutoroshwa au zinaweza kuharibika. Kwa hiyo, hizo ndizo zitahusika na uuzaji huo. Lakini pia katika muswada huu huu kumewekwa safe guard kwamba baada ya uuzaji huo fedha zitawekwa katika akaunti maalum na kwamba kitakachotokea baadae kitategemea na maelekezo ya Mahakama au itakavyokuwa vinginevyo.

Kwa hiyo, ile mali kimsingi haipotei kwa sababu fedha zitawekwa kwenye akaunti maalum lakini ndiyo utaratibu pia hata kwenye Mahakama zetu kuna mambo mengi tu yanahusisha fedha na fedha zile inaamriwa ziwekwe kwenye akaunti maalum ya Mahakama na bada ya hapo kitakachotokea itaamriwa ama arudishiwe mlalamikiwa au zitataifishwa moja kwa moja. (Makofi)

Mheshimiwa Mwenyekiti, naomba kuwasilisha.
Muswada wa Sheria ya Marekebisho ya Sheria Mbalimbali (Na. 3) wa Mwaka 2018
MWANASHERIA MKUU WA SERIKALI: Mheshimiwa Spika, nakushukuru sana. Naomba nichukue fursa hii kukushukuru kwa kunipatia nafasi ya kuhitimisha hoja kuhusu Muswada wa Marekebisho ya Sheria Mbalimbali Na.3 wa mwaka 2018. Aidha, nakupongeza kwa namna ambavyo umeweza kuongoza mjadala wa Muswada huu vizuri. Hoja hii imechangiwa na jumla ya Waheshimiwa Wabunge nane ambao wamechangia kwa kuzungumza ndani ya Bunge.

Mheshimiwa Spika, nawashukuru sana Waheshimiwa Wabunge kwa michango yao mizuri. Kwa hakika tumepokea maoni mazuri ambayo yamelenga kuboresha siyo Muswada tu, bali hata masharti mengine ya sheria mama na namna bora ya kutekeleza sheria husika.

Mheshimiwa Spika, kwa ujumla maoni na ushauri uliotolewa na Waheshimiwa Wabunge wakati wa kuchangia Muswada huu ni ushahidi kwamba Bunge hili linatambua umuhimu wa marekebisho ya sheria kwa lengo la kuboresha utekelezaji madhubuti wa sheria zilizopo na kwa hakika jambo hilo ni endelevu. Serikali itaendelea kuleta Bungeni marekebisho ya aina hii kila inapoonekana kuna umuhimu huo kwa lengo la kuboresha masharti ya sheria zetu na kuzifanya ziendane na wakati.

Mheshimiwa Spika, napenda kumshukuru kwa dhati Mheshimiwa Omary Mchengerwa, Mbunge ambaye alisoma Maoni ya Kamati ya Kudumu ya Bunge ya Katiba na Sheria kwa kutoa maelezo mazuri ya ufafanuzi juu ya maudhui ya Muswada pamoja na mapendekezo ya marekebisho kwenye Muswada. Naamini maelezo yake ambayo yaliainisha maoni ya wadau waliofika kwenye Kamati hiyo, yamewasaidia Waheshimiwa Wabunge na wananchi kwa ujumla kuelewa vyema maudhui ya Muswada huu. Maoni na ushauri wa Kamati vimezingatiwa kwa kiasi kikubwa na vimeuboresha Muswada huu kama inavyoonekana kwenye Jedwali la Marekebisho ambalo Waheshimiwa Wabunge waligawiwa ndani ya Bunge.

Mheshimiwa Spika, namshukuru pia, Mheshimiwa Ally Saleh, ambaye alitoa maoni kwa niaba ya Msemaji wa Kambi Rasmi ya Upinzani wa Wizara ya Katiba na Sheria kwa hotuba na maoni yake kuhusu Muswada huu.

Mheshimiwa Spika, naomba kuwashukuru pia Mawaziri na Manaibu Waziri ambao pia wamechangia katika Muswada huu. Mheshimiwa Profesa Kabudi, Waziri wa Katiba na Sheria; Mheshimiwa Dkt. Mpango, Waziri wa Fedha na Mipango; Mheshimiwa Angeline Mabula, Naibu Waziri wa Ardhi; na Mheshimiwa Dkt. Ashatu, Naibu Waziri wa Fedha na Mipango.

Mheshimiwa Spika, baada ya utangulizi huo, naomba sasa nijibu hoja kadhaa au kutoa ufafanuzi kwa hoja zilizotolewa na Waheshimiwa Wabunge. Kama nilivyosema, Wabunge nane walichangia.

Mheshimiwa Spika, kabla ya hayo, nami niseme kidogo juu ya sintofahamu iliyotokea kwenye Ibara ya 11, 12 na 13 za Muswada. Kama nilivyoeleza katika hotuba yangu hapo mwanzoni, Serikali iliondoa Ibara hizo tatu. Ibara hizo zinahusu zile mobile courts, special courts na small claims na tulifuata maelekezo ya Kanuni ya 88(2) ya Kanuni za Kudumu za Bunge, Toleo la Januari, 2016.

Mheshimiwa Spika, baada ya kuwa tumefuata utaratibu huo, hatukutegemea kwamba suala hili lingeingia tena kwenye hotuba ya Mwenyekiti wa Kamati ya Kudumu ya Bunge ya Katiba na Sheria na hata kwenye hotuba ya Msemaji Mkuu wa Kambi ya Upinzani. Basi, tutaendelea na haya mengine yaliyobaki.

Mheshimiwa Spika, kulikuwa na mchango kutoka kwa Mheshimiwa Gekul aliyesema kwamba marekebisho katika Ibara ya 31 ya Muswada huu yanalenga kuleta vikwazo na ni vyema kuwa na nafasi ya kukosoa takwimu za Serikali. Nataka tu kumfahamisha Mheshimiwa Gekul kwamba, nadhani alikuwa hajaangalia yale marekebisho katika Jedwali la Marekebisho yaliyoletwa na Serikali, Ibara (g) kwa sababu imefanya marekebisho katika sehemu hiyo.

Mheshimiwa Spika, kulikuwa pia na maoni kutoka kwa Mheshimiwa Mtolea, aliyezungumza kwamba katika haya masuala ya Mabaraza ya Ardhi yanahitajika mabadiliko makubwa katika sheria kuliko haya ambayo yanaonekana ni madogo madogo na kwamba ziko changamoto nyingi tungezifanyia kazi zote kwa pamoja. Nakubaliana na Mheshimiwa Mbunge kwamba changamoto ni nyingi katika eneo hili la utatuzi wa migogoro inayohusu ardhi, lakini zinafanyiwa kazi. Hatua hizo ziko za muda mfupi na za muda mrefu.

Mheshimiwa Spika, kuna baadhi ya mambo Mheshimiwa Waziri wa Katiba na Sheria wakati fulani alipata nafasi ya kuyazungumza, huwezi ukayatatua kwa haraka haraka kwa sababu kuna masuala huko ya imani, ya kimila, ya mapokeo na kadhalika ambayo yanahitaji mjadala mrefu na mpana wa Kitaifa. Huwezi ukasema usubiri mpaka hayo yote uwe umeyajadili na kufikia muafaka. Unaweza ukachukua hatua kwa yale ambayo unaweza kuyachukulia hatua wakati huo. Kwa hiyo, mabadiliko haya ni kati ya mambo ambayo yameonekana kwamba yanaweza yakafanyiwa kazi kwa muda huu na hayo mengine yataendelea kufanyiwa kazi.

Mheshimiwa Spika, Mheshimiwa Halima alitoa maoni yake kwamba anafikiri lengo la mabadiliko ya Sheria ya Takwimu ni moja tu, ni kudhibiti. Napenda kusema kwamba, kwa kweli karibu nchi zote na hasa zilizoendelea zina sheria na ni sheria madhubuti za kusimamia takwimu. Kwa kweli, kwa nchi zilizoendelea nafikiri sheria zao pengine ni kali zaidi kuliko hata sheria tulizonazo kwa sababu, wanajua takwimu ni kila kitu. Takwimu ni uchumi, ni siasa, ni mendeleo, ni amani, ni maridhiano na mshikamano. Kwa hiyo, hawafanyi mchezo na takwimu. Ndiyo maana hata katika baadhi ya vyuo vikuu wale wanaoandika zile tasnifu za uzamivu (Ph.D) kama ina takwimu za aina fulani Serikali inaweza ikaamua kwamba zisitolewe kwa sababu ya maslahi mapana ya nchi.

Mheshimiwa Spika, kwa hiyo, ni kweli kwa upande mmoja kwamba lengo la sheria hii ni kuweka udhibiti lakini ni udhibiti chanya ili kuhakikisha kwamba wote tunakwenda pamoja na hakuna mtu anayetumia nafasi ya takwimu kupotosha, kueleza kitu kisicho cha ukweli, kueleza kitu au kutoa kitu ambacho hakijafanywa kwa njia za kisayansi, kwa njia zinazokubalika kitaalamu na kitaaluma na kwa hiyo, anatupotosha. Tumeshaambiwa, sehemu nyingi sana katika nchi mbalimbali zimepata matatizo kwa sababu ya takwimu. Hata yale mauaji ya kimbari ya Rwanda kulikuwa na masuala ya takwimu humo yaliyohusika na yalichangia.

Mheshimiwa Spika, hitimisho. Baada ya maelezo haya, naomba kukushukuru tena kwa kunipatia fursa hii ya kutoa maelezo ya kuhitimisha hoja iliyo mbele ya Bunge lako Tukufu. Nawaomba Waheshimiwa Wabunge wote waunge mkono marekebisho kama yalivyopendekezwa katika Muswada na Jedwali la Marekebisho.

Mheshimiwa Spika, naomba kutoa hoja.