Jamhuri ya Muungano ya Tanzania

Contributions by Hon. Anatropia Lwehikila Theonest (12 total)

Mapendekezo ya Mpango wa Taifa unaokusudiwa kutekelezwa na Serikali pamoja na Mwongozo wa Kuandaa Mpango na Bajeti ya Serikali katika Mwaka wa Fedha 2016/2017
MHE. ANATROPIA L. THEONEST: Mheshimiwa Mwenyekiti, ahsante sana kwa fursa hii. Na mimi kwa vile nachangia kwa mara ya kwanza, namshukuru Mwenyezi Mungu kwa kupata hii fursa, nakishukuru chama changu cha CHADEMA kwa kuniamini na kunipa fursa na nawashukuru wananchi wa Jimbo la Segerea walionipigia kura zaidi ya 49,000. Kwa bahati mbaya sana, nikiwa nimejitoa katika Tume ya Uchaguzi na nimetimiza masharti yote lakini kwa yale yale tunayoyasema kukosa utawala bora, within a deadline, jina langu likarudi nikapigiwa kura zote. Nawashukuru kwa kutupa Madiwani 13 wa UKAWA na tukiwa tumeshinda kwa kura nyingi sana kwa wagombea wote wawili na nawaahidi nitawatumikia, gamba kwetu halina nafasi. (Makofi)
Ndugu Mwenyekiti, Mheshimiwa Mwenyekiti, kumradhi, mimi ni Mbunge mgeni kwa hiyo nitahitaji sana kujifunza. Nimepitia Katiba ya Jamhuri ya Muungano wa Tanzania, Ibara ya 63(2) kinataja wajibu wa Mbunge kwamba ni kuisimamia na kuishauri Serikali ya Jamhuri ya Muungano wa Tanzania. Kabla sijaja mahali hapa nilishangaa sana. Je, Wabunge wa CCM kweli huwa wanasoma Katiba? Nini wajibu wetu kama Wabunge? Sisi ni mhimili, kama ulivyo mhimili wa Serikali, kazi yetu ni kuishauri Serikali, kuwaambia tunataka wafanye moja, mbili…
MWENYEKITI: Mimi nawasihi sana Waheshimiwa Wabunge, maana ukisema kwamba huna uhakika na Wabunge wa CCM kama wanasoma Katiba na wewe ni mgeni, sasa umepata uzoefu wapi? (Makofi)
MHE. ANATROPIA L. THEONEST: Mheshimiwa Mwenyekiti, nakushukuru. Nimepata uzoefu kwa kuangalia kwenye television kwamba hatutimizi kazi yetu ya msingi ambayo ni kuishauri Serikali. Mimi ndiyo nachoenda kufanya, kuishauri Serikali. Sipo hapa kwa kazi ya kuisifia Serikali, sipo kwa kazi ya kumsifia Magufuli kwa sababu aliomba kura mpaka kwa kupiga push-up, kwa sababu alijua jukumu analoenda kufanya. (Makofi)
Tumekuwa na changamoto ya ardhi. Nimepitia Mpango na mnaonyesha takwimu zenu kwamba kwa nchi ya Tanzania, mmeweza kupima 10% tu ya ardhi ya Tanzania. Natokea katika Jiji la Dar es Salaam ambalo limekuwa na migogoro mikubwa ya ardhi. Wananchi zaidi ya kaya 16,000 zimewekewa alama ya “X” kwamba wanaishi kwenye mabonde, wanaenda kubomolewa majumba yao. Zaidi ya watu 99,000 watakuwa ni watu wasio na makazi. Changamoto ni kwamba Serikali ilikuwepo, watendaji walikuwepo, Waziri Lukuvi ambaye ni Waziri sasa alikuwa Mkuu wa Mkoa wa Dar es Salaam alifanya nini wakati wote ambapo wananchi wameishi katika maeneo hayo? (Makofi)
Mheshimiwa Mwenyekiti, nakumbuka mwaka 1998 yalitengwa maeneo ya Tegeta ili wananchi waliokuwa wanaishi mabondeni wahamie hali kadhalika mwaka 2011 akiwa Mkuu wa Mkoa wa Dar es Salaam. Wananchi wa Jimbo la Segerea, wananchi wa Ilala, wanataka viwanja vyao kwa sababu wanasema anahusika katika uporaji wa maeneo waliyopewa wananchi waliokuwa wanaishi mabondeni. Kama hiyo haitoshi, tuna changamoto ya migogoro ya ardhi kwa sababu Wizara ya Ardhi haijafanya kazi. Kuna migogoro ya wakulima na wafugaji kwa sababu asilimia kubwa ya maeneo hayajapimwa. Alivyochaguliwa au alivyoteuliwa juzi, pale katika Wizara ya Ardhi kulikuwa na National Council of Professional Surveyors, ni Bodi ya ma-surveyor, ameenda pale akaivunja. Pengine alifanya kitu cha msingi lakini tokea ameingia katika huo wadhifa amefanya nini baada ya kuvunja hiyo Bodi ambayo ilikuwa inashiriki katika kukagua na kudhibiti wanavyofanya kazi ma-surveyors? Tunaendelea kutengeneza migogoro juu ya migogoro. Tunafanya kazi kwa kutafuta sifa. Tumekuwa watu wa hapa kazi tu na tunafanyia kazi kwenye TV. Mawaziri wanashindana nani leo ataonekana kwenye media, hapa tuwashauri mfanye nini? (Makofi)
Mheshimiwa Mwenyekiti, wengine ni ma-celebrity wazuri tu. Katika kitabu cha Ideal State, Plato aliainisha makundi ya aina tatu. Kuna iron, silver na golden. Kuna wengine walipaswa kuwa ma-celebrity leo ndiyo tumewapa Uwaziri na tunawapa dhamana kubwa ya kuongoza Serikali. Tunakosa cha kuwashauri kwa sababu kila mwaka mnakuja na mipango mizuri ambayo haitekelezeki.
Mheshimiwa Mwenyekiti, narudi kwenye suala la miundombinu hususan Jiji la Dar es Salaam. Mmejipanga kwamba mnataka viwanda lakini viwanda tunaviwekaje katika maeneo ambayo hayana barabara? Unasafirishaje hayo material pamoja na vilivyozalishwa kutoka sehemu moja kwenda sehemu nyingine? Ni changamoto ambazo ni za msingi. Segerea hatuna barabara kwani zote ni mbovu na hatuna barabara za mitaa zote ni mbovu. Serikali ipo miaka 54 ya Uhuru na mnataka tuwashauri, tuwashauri nini wakati mmekuwa mnasema kila siku mnashindwa?
Mheshimiwa Mwenyekiti, suala la lingine ambalo nitalizungumzia ni gap baina ya walikuwa nacho na wasiokuwa nacho. Inaonyesha, tangu mwaka 1992 tulikuwa na umaskini kwa asilimia 39 lakini mpaka mwaka 2007 mmeweza kupunguza kwa asilimia nne tu. Miaka 15 mmepunguza umaskini kwa asilimia nne tu na leo mnasema tuwashauri, tuwashauri nini? Tunachoweza kuwashauri, tokeni, mmeshindwa, tunaomba tuweze kuongoza nchi kwa sababu tunastahili. (Makofi/Kicheko)
MHE. ANATROPIA L. THEONEST: Mheshimiwa Mwenyekiti, mimi nazaliwa Mkoa wa Kagera, Wilaya ya Kyerwa, nitawasemea. Nimeenda katika Mkoa wa Kagera, Wilaya ya Kyerwa, nilichokikuta, Waziri wa Mambo ya Ndani aende kuona, kuna watu wamejitangazia nchi ndani ya nchi. Kuna watu wanajulikana kama Runyogote, Daniel na mwingine alikuwa Mbunge katika Bunge hili la Jamhuri, wametangaza nchi yao ndani ya nchi. Wana uwezo wa kuamrisha, wakaamrisha Askari wakaenda kukamata watu, wakakata migomba na wakapiga wananchi. Wanaweza kutangaza tunafunga barabara na wakafunga barabara.
MWENYEKITI: Ahsante sana.
Makadirio ya Mapato na Matumizi ya Wizara ya Elimu, Sayansi, Teknolojia na Ufundi kwa Mwaka wa Fedha 2016/2017.
MHE. ANATROPIA L. THEONEST: Mheshimiwa Mwenyekiti, kuwepo na utaratibu wa kurudisha vyeti vya vyuo kwa wale wanaopotelewa vyeti vya NECTA pale aliyepotelewa akiwa na ushahidi usiotia shaka wa kupotelewa.
Mheshimiwa Mwenyekiti, ada elekezi za shule hazitekelezeki labda vitu kama michango ya majengo kwa shule binafsi yapigwe marufuku. Private investiment inawahusu vipi wazazi?
Mheshimiwa Mwenyekiti, nashauri kuanzishwe Bodi ya Elimu na Walimu wasajiliwe na wawe responsible nayo hasa mambo yanayohusu maadili. Vyuo Vikuu viwe categorized kwa level zake lakini viwe na specialize hata kama kutakuwepo na kozi nyingine zaidi, lakini chuo kijulikane kwa specialization moja au mbili.
Mheshimiwa Mwenyekiti, nashauri Sera ya Elimu iangaliwe upya, kwani jamii tuliyonayo leo ya vijana kutopenda kazi, kusema uongo na unafiki ni zao la sera isiyokuwa na dira ya wapi tunaenda na nini tunataka ku-achieve.
Mheshimiwa Mwenyekiti, kiwango kisichoridhisha cha mshahara wa shilingi 570,000/= haiwezi kukidhi maisha ya mtu, lazima Serikali ibuni njia nyingine za kuwasaidia Walimu vitu kama Transport Allowance, Accommodation Allowance na Teaching Allowance.
Mheshimiwa Mwenyekiti, upandishwaji wa madaraja kwa Walimu unachukua muda mrefu sambamba na malipo ya vyeo hivyo vipya.
Vile vile nashauri kuwepo na chombo cha kusikiliza rufaa za wanafunzi ambao huwa wanakata pale wanapokuwa hawajaridhishwa na usahihishaji wa NECTA.
Mheshimiwa Mwenyekiti, ni lazima Wizara ibuni namna nyingine ya kutambua uwezo wa wanafunzi kwani njia moja tu ya mtihani siyo sahihi. Pia kuna uwezo na vipawa mbalimbali nje na kukariri majibu ya mtihani, kila mtu awe awarded kwa uwezo wake.
Mheshimiwa Mwenyekiti, Walimu wa Nursery School wasajiliwe na watambuliwe rasmi katika mfumo wa Walimu. Jiji la Tanga ni kati ya mikoa iliyosahaulika na kuwa na vyuo vichache vya Serikali.
Makadirio ya Mapato na Matumizi ya Wizara ya Viwanda, Biashara na Uwekezaji kwa mwaka wa Fedha 2016/2017
MHE. ANATROPIA L. THEONEST: Mheshimiwa Naibu Spika, nakushukuru. Nichukue fursa hii kuwapongeza akinamama wote waliokuwa wanaadhimisha siku yao jana na kipekee kabisa wanawake wa UKAWA kwa namna tulivyoshikamana dhidi ya dhuluma na dharau yoyote inayoweza kujitokeza kwa mwanamke. Pia, nitoe masikitiko kwa Naibu Spika ambaye ni mwanamke alionekana kindakindaki kutopenda kukemea kilichokuwa kinatokea na hata tulipoomba nafasi ya kuonesha hisia zetu, alionekana kuiminya, nitoe masikitiko sana. (Makofi)
Mheshimiwa Naibu Spika, jambo la pili, na-declare interest, mimi ni Mjumbe katika Kamati ya Viwanda na Biashara, kwa hiyo, nimeshiriki sana katika kipindi hiki cha Ubunge wangu katika Kamati husika. Nimeona kwa vitendo ni namna gani tunamaanisha tukisema tunataka kujenga uchumi wa viwanda na ni namna gani tunawahadaa Watanzania tukitaka kuwaeleza ukweli juu ya kuwa nchi ya uchumi wa kati ifikapo 2025.
Mheshimiwa Naibu Spika, nitoe masikitiko yangu kwa sababu watu wengi wamepongeza hotuba, ukiiangalia hotuba kwa maneno tu siyo mbaya, lakini ukienda kwenye money value ya kile wanachokisema kwamba wanaenda kukitekeleza, ni vitu viwili tofauti. Pia, kwenye Kamati nilimwambia Waziri nikasema ni bora tuseme ukweli kuliko kuwahadaa Watanzania kwamba tunaenda kwenye uchumi wa viwanda, ila tuseme siku moja tunaweza kwenda kwenye uchumi wa viwanda. Kwa bajeti ya mwaka huu ambayo ni shilingi bilioni 81 ukiisoma na uki-analyse kipengele kwa kipengele hatuwezi kwenda kwenye uchumi wa viwanda ila tunaweza kuanza kwenda kwenye uchumi wa viwanda pengine miaka 20 au 30 ijayo. (Makofi)
Mheshimiwa Naibu Spika, je, tofauti yake na bajeti iliyopita ni ipi? Tofauti ya bajeti iliyopita ilikuwa ni shilingi bilioni 87. Kwa masikitiko kabisa bajeti ya maendeleo ilikuwa shilingi bilioni 35, lakini mpaka Machi ilikuwa imetoka shilingi bilioni moja tu ikienda kwenye viwanda. Hao hao ambao tukonao leo wanaosema kazi tu ndiyo walikuwa kwenye madaraka, je, nini kilitokea? Kama bajeti imepangwa kwa 100% ambayo ni shilingi bilioni 35 ya kuendesha viwanda, lakini inapatikana 5% tu ambayo ni shilingi bilioni moja ya kuendesha viwanda, je, tunaweza kwenda tunakotarajia kwenda?
Mheshimiwa Naibu Spika, kama hiyo haitoshi nimesoma Dira na Dhima ya Wizara ya Viwanda, inaongea wazi kwamba inataka kutengeneza mazingira wezeshi ya ukuaji wa biashara. Ikaja kwenye Dhima inasema kutengeneza msingi shindani wa viwanda wenye kuwezesha biashara ulimwenguni na maeneo mengine. Unaona kwamba plainly Wizara imejikita katika kuandaa mazingira. Sasa kama tunaandaa mazingira, tunaandaa mazingira namna gani? Ni kwa kutengeneza sera ambazo ni rafiki kwa wawekezaji, ni kwa kutengeneza sera ambazo zitawezesha ushindani, ni kwa kutengeneza sera ambazo zitaweza kuwa-accommodate wawekezaji kuja kuwekeza katika nchi yetu. Kwa hiyo, sasa ambacho tungekuwanacho hapa ni kujadili sera ambazo zitasaidia kuleta viwanda. Hicho ndicho nilichokiona kwenye bajeti ya Viwanda na Biashara.
Mheshimiwa Naibu Spika, lakini kama haitoshi sehemu kubwa ya ziara tuliyoifanya kilio kikubwa cha maeneo tuliyoenda ni maeneo ya uwekezaji hususan kupata maeneo ambayo tunaweza tukafanya uwekezaji kwa ajili ya maandalizi sasa ya viwanda. Tulienda EPZA wakatuambia kwamba katika bajeti ya mwaka jana walipaswa kulipa fidia ya shilingi bilioni 60 kwa ajili ya kupata maeneo ya uwekezaji lakini ni shilingi bilioni moja ilitoka na kwa inflation rate tunapaswa kulipa shilingi bilioni 190.9 almost shilingi bilioni 191. Ile iliyokuwa shilingi bilioni 60 mwaka jana inflation rate imeenda mpaka leo tunahitaji kulipa shilingi bilioni 191! Hiyo fidia tu inazidi bajeti ya Wizara ambayo ni shilingi bilioni 81! (Makofi)
Mheshimiwa Naibu Spika, kwa hiyo, tunaweza kuwahadaa watu tunavyoweza, lakini uhalisia utabaki, tutarudi hapa mwaka kesho tutaanza kuogopa kuangaliana usoni kwa sababu hatuwaambii watu ukweli, ni usanii unaoendelea. Pesa iliyotengwa haiwezi kukidhi haja ya tunachotaka kufanya. Kwa hiyo, nasema ni bora tuseme uhalisia kwamba tuna plan, tunafikiria kutengeneza nchi ya viwanda, lakini bado hatujafika huko kwa sababu ya bajeti tuliyokuwanayo. (Makofi)
Mheshimiwa Naibu Spika, lakini pia nimeangalia ile miradi ambayo itakuwa vichocheo ambapo moja kati ya miradi hiyo ni kilimo. Ukiangalia kilimo na bajeti ya kilimo husika huwezi kuona coloration between kuwa na viwanda na kuwa na bidhaa zitakazosaidia viwanda. (Makofi)
Mheshimiwa Naibu Spika, nilienda mbali zaidi kuangalia kweli nchi yetu iko serious inathamini kilimo? Nikaangalia ajira tu zilizoelekezwa katika sekta ya kilimo ilikuwa ni aibu kwa sababu Waziri, Mheshimiwa Angellah Kairuki alisema kwa mwaka jana kulikuwa na ajira takribani 3,000 ambapo kwenye kilimo ilikuwa ni robo ya ajira hizo 3,000 zilizokuwepo kwa mwaka jana. Kwa hiyo, unaweza ukaona ni kwa namna gani hatujajipanga wala kuwekeza kwenye kilimo ambapo tunataraji kilimo kiwe ni kichocheo kwenye viwanda.
Mheshimiwa Naibu Spika, lakini kama hiyo haitoshi ukiangalia 80% ya wananchi wetu kwa maana ya Watanzania ni wakulima ambao wanaishi katika absolutely poverty, katika umaskini wa kiwango cha juu. Wakaenda mbali zaidi wanaonesha kwa miaka 15 iliyopita uchumi wa mkulima ambao ni 80% umaskini umepungua kwa 3.4% ambayo ni kidogo sana. Hawa wakulima maskini ndiyo tunawatarajia wawe catalyst katika kuendesha viwanda.
Mheshimiwa Naibu Spika, kwenye Kamati niliuliza, je, tumejiuliza ni kwa nini viwanda vili-fail? Ni kwa nini viwanda vilikufa? Takwimu ziko wazi! Viko viwanda 34 ambavyo vimekufa na vimegeuzwa kuwa maghala. Nilitaraji Waziri aje atuambie ni kwa nini vile vilikufa na tumeandaa mkakati gani kwa ajili ya kufufua tena hivyo viwanda? Mheshimiwa Waziri ameandika kwenye kitabu chake kwamba sababu kubwa ni kwamba watu walikopa pesa wakikopea hivyo viwanda na bahati mbaya vikageuzwa maghala lakini hiyo Serikali ya Hapa Kazi Tu ilikuwepo na hatujaona mkakati mahsusi wa kuzuia kurudi nyuma tulikotoka. (Makofi)
Mheshimiwa Naibu Spika, nitaongelea kidogo hujuma za dhahiri tunazofanya au Serikali inazofanya dhidi ya hata vile viwanda vidogo ambavyo vinajitahidi kuchechemea. Kama Kamati tulitembelea kiwanda cha TANALEC, wale ni wazalishaji wakubwa wa transformer. Hiyo kampuni ya TANALEC Serikali ina hisa ya 30%. Cha kushangaza Serikali imewahi kutoa tenda ndogo sana ya kuzalisha transformer 3,000 ambayo wanadai kwamba ni 10% ya transformer zinazohitajika nchini na tenda zilizokuwa zinabaki wamepewa nchi za nje, India, China na wengine. Hivyo kile kiwanda wanalalamika kwamba kukosa tenda za Serikali wamelazimika kupunguza ajira. (Makofi)
Mheshimiwa Naibu Spika, kuna wafanyakazi takribani 55 walilazimika kuacha kazi kwa sababu walishindwa kuwalipa kwa lengo la ku-stabilise, lakini kama haitoshi wameendelea kushindwa kujiendesha. Swali ni je, Serikali inajihujumu yenyewe? Kama sisi Serikali tuna hisa kwenye kiwanda kile kwa nini tunazidi kujihujumu? Moja kati ya hasara tunayopata tunashindwa kupata Pay As You Earn kwa sababu watu wametoka kazini. Tungewaajiri watu kwa sababu kile ni kiwanda chetu tungepata Pay As You Earn lakini pia tungeweza kusaidia familia mbalimbali za watu wale ambao wameajiriwa katika eneo hilo. (Makofi)
Mheshimiwa Naibu Spika, kitu kikubwa ambacho tulikiona ni mlundikano wa titiri za regulatory authorities. Ningependa Waziri atuambie nini tofauti ya TFDA na TBS? Wanafanya almost the same function! Kinachoonekana pale ni kuongeza mlolongo ili wale wafanyabiashara wakate tamaa. Nataka kujua pia tofauti ya OSHA na Fire! Kwa sababu OSHA wakifika kwenye kiwanda wanaangalia zile fire extinguisher, wale Fire wenyewe wakija wanaangalia fire extinguisher! Kwa hiyo, naishauri Serikali iangalie ni namna gani inaweza ikapunguza mlolongo wa zile regulatory authorities kwa lengo la kuongeza ufanisi kwa wafanyabiashara au wale wenye viwanda. (Makofi)
Mheshimiwa Naibu Spika, kitu kingine ambacho nimekiona ni changamoto, wale wafanyabiashara wanasema wanavyofika bandarini Serikali au mamlaka imekuwa ikipandisha bei kutegemea wao wanavyojisikia. Wanadhani kama mtu amechukua container la bidhaa fulani kutoka nchi jirani amekuja amepata punguzo kutokana na competition alivyoweza kupata, akifika bandarini wanamwambia kwa uzoefu wetu huwa inauzwa hivi. Kwa hiyo, imekuwa ni changamoto ya kuwapandishia bei wafanyabiashara kutegemeana na mahitaji ya yule anayefanya tathmini. Kama haitoshi vigezo haviko dhahiri ni kwa namna gani hiyo pesa imekuwa inaongezwa katika hizo bidhaa zao ambayo imeendelea kuwa changamoto.
MHE. ANATROPIA L. THEONEST: Mheshimiwa Naibu Spika, nakushukuru sana.
Makadirio ya Mapato na Matumizi ya Wizara ya Nishati na Madini kwa mwaka wa fedha 2016/2017.
MHE. ANATROPIA L. THEONEST: Mheshimiwa Naibu Spika, umeme kukatiza maeneo machache tu ya mjini (REA) huku vijiji vingi vikibaki bila umeme.
Mheshimiwa Spika, nguzo za REA/umeme zimewekwawekwa tu bila kufuata barabara na mara nyingi zinakatiza katika viwanja vya watu.
Mheshimiwa Naibu Spika, fluctuation ya umeme kitu kinachoshusha rate/quality za uzalishaji viwandani.
Mheshimiwa Naibu Spika, nguvu ndogo na bajeti ndogo kuwekwa katika joto ardhi, nishati inayoonekana ni ya gharama nafuu.
Mheshimiwa Naibu Spika, napenda kutoa mapendekezo kwa Serikali juu ya hitaji la msingi la kutumia transformer za TANELEC kwa lengo la kupunguza gharama ambazo Serikali inaingia kwa kununua transformer za China/India wakati Tanzania ina hisa kwenye hiyo kampuni.
Mheshimiwa Naibu Spika, pesa nyingi imetoka kwa mwaka 2015/2016, lakini bado changamoto za umeme ziko dhahiri. Hivyo, ama usimamizi ni mbovu au miundombinu hii haiwagusi watu moja kwa moja.
Mheshimiwa Naibu Spika, napendekuza kushushwa nishati ya gesi kwa lengo la kuleta unafuu wa maisha kwa wananchi wanaoitumia.
Makadirio ya Mapato na Matumizi ya Wizara ya Ardhi, Nyumba na Maendeleo ya Makazi kwa Mwaka wa Fedha 2016/2017
MHE. ANATROPIA L. THEONEST: Mheshimiwa Mwenyekiti, nakushukuru kwa kupata fursa hii, nimshukuru Mwenyezi Mungu na familia yangu na chama changu.
Mheshimiwa Mwenyekiti, niseme suala la ardhi kwa Dar es Salaam halijaonekana kupewa kipaumbele kama inavyostahili. Ndugu zangu sote tunajua Dar es Salaam ndiyo Tanzania, wote tunajua changamoto zinazoikuta Dar es Salaam zinasambaa katika mikoa mingine. Dar es Salaam ikiwa mbovu, Dar es Salaam ikiwa ndiyo chanzo cha migogoro, Dar es Salaam ikiwa haitamaniki, tunategemea kwamba sura ya Tanzania itapotea. Ndugu zangu tunavyoongea leo Dar es Salaam ambayo ina population zaidi ya watu milioni nne inatumia master plan ya mwaka 1977. (Makofi)
Mheshimiwa Mwenyekiti, tumeendelea kukosa master plan mpya tukitumia master plan ya population iliyokuwepo wakati ule, leo miaka mingi inayofuatia tunatumia plan zile zile. Maeneo yameendelea kuwa machache, watu wamevamia maeneo yote yale yaliyokuwa wazi, maeneo ya mabondeni, maeneo yamekwisha Dar es Saalam imegeuka jiji ambalo siwezi kujua hata nilisemaje. Naona changamoto kubwa zinazotokea hapa ni kutokana na kushindwa kwa Wizara ya Ardhi kusimamia kikamilifu kitovu cha ardhi ambacho ni Dar es Salaam.
Mheshimiwa Mwenyekiti, nina kilio kikubwa cha wananchi wa Msimbazi, mimi ninatokea katika Mkoa wa Ilala, naongelea Ukonga, naongelea Ilala, naongelea Segerea. Tunapita pale mto Msimbazi, mto ule una ukubwa wa hekari takriban 1,900 ume-cover eneo kubwa la makazi na katika Jimbo la Segerea ni Kata sita ambako kuna wakazi takriban 3,000. Mheshimiwa Waziri haya ni majina ya wakazi ambao majina yao yaliwekewa X, hawa wananchi wameishi mabondeni kuanzia miaka ya 1970, wameishi katika bonde la Mto Msimbazi likiwa bado ni bonde dogo. Nasema mto Msimbazi una ukubwa kuanzia Pugu kuja mpaka daraja la Salander, ni eneo kubwa sana takriban ekari 1900 kwa hiyo ni wakaazi wengi sana.
Mheshimiwa Mwenyekiti, wakati ule walikuwa wananchi wachache na bonde lilikuwa dogo kwa sababu baada ya muda bonde limeendelea kupanuka, kwa hiyo wakazi wameendelea kuwa wengi, lakini bonde limeendelea kula sehemu kubwa ya makazi ya watu.
Mheshimiwa Mwenyekiti mwaka 1972 Serikali ikaridhia kwamba watu wanaoishi katika mabonde au kwenye squatter areas watambulike kama makazi halali na wananchi wangu katika Jimbo la Segerea na maeneo mbalimbali wakatambuliwa ndiyo maana wengine wakaja kuwa na leseni za makazi. Mheshimiwa Waziri mwaka 1979 eneo lile linakuja kuwa declared kwamba ni hazardous area bila kuangalia kwamba kuna watu walikuwa wanaishi pale ambao wanapaswa kuhamishwa kupelekwa sehemu nyingine. Hiyo compensation na kuwaondoa haikufanyika, wananchi wakaendelea kuishi katika eneo hilo. Kuanzia mwaka 1972 imehalalishwa, mwaka 1979 mnasema ni hazardous area bila kusema watu mnawa-locate wapi. (Makofi)
Mheshimiwa Mwenyekiti, juzi tukasikia Waziri wa Mazingira Mheshimiwa January Makamba kupitia NEMC wakaenda wanabomoa, wakaenda wanaweka X katika maeneo ya watu ambao wamekuwa wanaishi pale hawajapewa fidia, bonde limepanuka, ilikuwa ni mita 60 leo watu karibu wote wanajikuta kando kando mwa mto kwa sababu mto umepanuka bila kuwapa fidia. Hawa wananchi, Waziri wanaoteseka na kufukuzwa na kuwekewa X wasijue pa kwenda, ni watu ambao wanalipa kodi kwenye Wizara hii, ni watu ambao Wizara inawatambua kama wakazi halali kwa maana wana leseni za makazi. Sasa tunaomba tujue huo mkanganyiko umekaaje? (Makofi)
Mheshimiwa Mwenyekiti, kama mnadhani ile ni hazardous area na wale ni wananchi halali kwamba wamepewa leseni za makazi tunaomba wapewe fidia. Nimeendesha kesi pamoja na wananchi wangu bahati mbaya kesi yetu imetolewa mahakamani kwa kukosa procedure lakini tunaamini Wizara kupitia kwa Mheshimiwa Waziri haki ya wananchi wanaoishi katika Mto Msimbazi inapaswa kupatikana.
Mheshimiwa Mwenyekiti,Kama tunadhani yale makazi sio halali na sisi pia tunakiri kwamba siyo makazi halali wapewe maeneo mbadala wakajistiri. Kupata ardhi Dar es Salaam ni kazi kubwa sana wote mnajua. Ardhi imepanda thamani lakini pia wanaoishi kule ni watu ambao wana maisha duni. Tunavyowaondoa tunataka waende wapi kama hatuwapi makazi mbadala? Hilo ni la kwanza. (Makofi)
Mheshimiwa Mwenyekiti, la pili kuna wakazi wa Kipunguni, Kipunguni B na Kipunguni Mashariki, nimefurahi kwamba huo mgogoro umeshafika kwa Waziri na natamani huo mgogoro ufanyiwe kazi kwa sababu umedumu muda mrefu. Huo ni mgogoro kati ya wananchi hawa tangu mwaka 1997 wakipambana na mamlaka ya Airport ambayo ilifanya tathmini ya kiujanja ujanja , ikiwakumbatia watu wachache na kuwapa vihela ambavyo tunaviona kama hongo na kuwahamishia maeneo ya Buyuni ambako walipelekwa na kule hawakupewa viwanja.
Mheshimiwa Mwenyekiti, kwa hiyo, hapa tuna wananchi wa Kipunguni A na Kipunguni Mashariki ambao wanaishi katika eneo ambalo unaambiwa ni Mamlaka za Airport hawaruhusiwi kuendeleza hayo maeneo, lakini wale wachache ambao wamekuwa reallocated wamepelekwa Buyuni bila kupewa maeneo ina maana wamekuwa dumped pale. (Makofi)
Mheshimiwa Mwenyekiti, tangu mwaka 1997, 1998 watu wanaishi kwenye mahema katika maeneo yale. Wanawake wanateseka, watoto wanateseka na Serikali ipo. Mamlaka nyingi zimejaribu kuingilia akiwepo Mkuu wa Wilaya ya Ilala, ikiwepo mimi Mbunge, wakiwepo Madiwani mbalimbali lakini huo mgogoro umeshindikana na wale wananchi ni wanajeshi wastaafu waliotumikia nchi, lakini bado wameendelea kupigwa danadana. (Makofi)
Mheshimiwa Mwenyekiti, kesi yangu ya tatu naongelea viwanja vya wazi, Dar es salaam viwanja vyote vya wazi vimevamiwa. Waziri Lukuvi amegawa ramani za ardhi katika mitaa mbalimbali ya Dar es Salaam, asilimia 80 maeneo ya wazi yamevamiwa na maofisi ya CCM, yamefanywa kuwa pupping place, kama Mheshimiwa Waziri ametoa ramani anatusaidiaje ili hayo maeneo ambayo yamekuwa allocated ni ya wazi yarudishwe kwa umma? Tunataka kufanya maendeleo sisi, tunataka watoto wakapate viwanja vya kuchezea, tunataka kujenga vijana wakafanye ujasiriamali kwenye maeneo husika. Tunaomba maeneo yarudishwe. (Makofi)
Mheshimiwa Mwenyekiti, maeneo mengine ya wazi mfano mdogo ni kutolewa kwa eneo la Coco Beach, Mheshimiwa Waziri tunaomba atueleze eneo la Coco Beach limeuzwaje? Wakati Dar es Salaam nzima watu wote tunakwenda kupumzika Coco Beach leo anapewa mwekezaji katika misingi ipi wakati Mheshimiwa Waziri akiwa Waziri. Tutaomba tupewe majibu ya msingi. (Makofi)
Mheshimiwa Mwenyekiti, lakini kitu cha tatu au cha nne ambacho ni kero kubwa ni utozaji wa gharama inaitwa gharama ya premium katika ku-process hati za ardhi. Hiyo gharama imekuwa ni kubwa ambayo ni seven point five katika kila anaye-process umilikaji wa ardhi anapaswa kulipia. Hiyo gharama inaendelea kuwa kubwa na kuzidi ku-discourage watu kupima maeneo au kurasimisha maeneo na wakishindwa kurasimisha maeneo maana yake Serikali itakosa mapato. Kwa hiyo, ni lazima tuangalie ni akina nani wanakusanya hiyo pesa? Hiyo pesa inakwenda wapi? Naomba Waziri aje na majibu hayo ya kuridhisha. (Makofi)
Mheshimiwa Mwenyekiti, kitu kingine ni mgogoro wa msitu wa Kazimzumbwi ambao uko katika Jimbo la Ukonga. Huo mgogoro upo tangu mwaka 1994. Watu wakigombania mipaka, wananchi wanagombania mipaka dhidi ya hifadhi ya maliasili, maliasili wanakataa kutambua mipaka ambayo imewekwa na Manispaa pamoja na Wizara kuwa imetambua lakini Maliasili wanakuja leo wanasema hatuwatambui. Uhusiano wa wananchi pamoja na hiyo hifadhi imekuwa ni wa shida sana, wanaotoka kwenda upande wa pili wanawake wanabakwa watu wanapigwa mapanga imekuwa ni changamoto…
Mheshimiwa Mwenyekiti, naomba kuwasilisha.
Makadirio ya Mapato na Matumizi ya Wizara ya Maliasili na Utalii kwa kwa mwaka wa Fedha 2016/2017.
MHE. ANATROPIA L. THEONEST: Mheshimiwa Mwenyekiti, Dar es Salaam inaweza kuwa kivutio kwa watalii. Tuna eneo la Dar es Salaam Zoo ambalo ni eneo la mtu binafsi, Serikali inaweza pia kuanzisha eneo kama hilo kwa ajili ya kipato hasa maeneo ya Kigamboni, utalii huu utakwenda sambamba na Daraja la Kigamboni.
Mheshimiwa Mwenyekiti, kuhusu utalii wa majengo ya kale, Bagamoyo, historia ya Bagamoyo ikiwa promoted vizuri itaongeza tija katika cultural tourism; Kaole ilikuwa kivutio sana, kadri tulivyoshindwa kutangaza ndivyo utalii huu umefifia.
Mkataba wa Ubia wa Uchumi baina ya Jumuiya ya Afrika Mashariki na Umoja wa Ulaya.
MHE. ANATROPIA L. THEONEST: Mheshimiwa Spika, nakushukuru. Tunachojadili hapa tatizo letu ni mkataba au ni terms za mkataba? Tukigundua tofauti, kama tunaona terms za mkataba hazitu-favour, tunafanya nini tuwe na terms zinazotu-favour? Tatizo letu ni kukataa au tatizo letu ni ku-argue? Are we arguing or we are complaining? (Makofi)
Mheshimiwa Spika, tunachofanya tujitambue kama Taifa, are we in a position to set terms tunazozitaka? Hicho ndicho tunachopaswa kufanya kama Wabunge. Tusitake kukaa hapa kwa vile watu wamekuja, wakatuambia mkataba ni mbovu, basi kila anayesimama anasema mkataba ni mbovu. Let us talk of the issues, mkataba ni mbovu katika lipi? Mkataba ni mzuri katika lipi? Hapo tuta-set tofauti ya kuwa na Mbunge na kuwa shabiki wa kuambiwa sema moja, mbili, tatu. (Makofi)
Mheshimiwa Spika, ya pili tunayopaswa kujua, huu mkataba unasainiwa between blocks; tunaweza kuongea na member states wetu katika block yetu ya East African countries tuka-negotiate the terms. Wanashindwa kukaa kuongea na sisi kwa sababu we always have fear of the unknown. Tuna-fear, tuna-complain, hatuko comfortable hatujielewi. Kenya ikiongea tunajua wanashirikiana na mabepari kwa ajili ya ku-colonize. Taifa lingine likiongea sisi hatuwezi kujisimamia kama nchi? Tutaanza lini kujisimamia? Tuwashawishi sasa member states, the East African blocks twende forward tuwaambie these terms so far are not favourable, we want (a), (b), (c). (Makofi)
Mheshimiwa Spika, kama haitoshi, swali ambalo tunapaswa kuongea leo, tuna bilateral relationship between Kenya, Uganda na nyingine East Afican States, tunakaa humu ndani, tunawa-brand Kenya kama watu wanaotaka watu-colonize halafu Mheshimiwa Rais anaenda kushinda Kenya, anasema those are our brothers and sisters. (Makofi/Kicheko)
Mheshimiwa Spika, nakumbuka katika hii summit ya East Africa, Museveni aliwaambia, let us not punish the Kenyans simply because they are one inch taller. Tutakuwa tunafanya makosa. Tuongee na Kenya with terms, you guys look here, kwa kusaini huu mkataba, sisi tutapoteza kwa kiwango hiki, mnaonaje? Tunaweza ku-negotiate vipi tu-compensate hii deficit? Instead of arguing, tuna-complain humu ndani. Tujipime upya. (Makofi)
Mheshimiwa Spika, kukataa kwa matusi na vijembe, vinahatarisha hata urafiki wetu na Kenya, Uganda, Rwanda na bado hatuna terms tunaleta mezani, tunataka moja, mbili, tatu. Niambieni tunataka nini zaidi ya ku-complain? (Makofi/Kicheko)
Mheshimiwa Spika, tukimaliza sasa tujiulize swali, tunagombana na Kenya au tunagombana na Europen Union? Tukikaa sasa kama block ya East Africa ndiyo tutaenda kupambana sasa na European Union between the terms we want to have. (Makofi)
Mheshimiwa Spika, hiyo ndiyo tofauti tunayochangia hapa, tuseme tuna-complain kuhusu mkataba; tunasema tusaini mkataba au tusaini terms? Tusisaini terms; tusisaini mkataba, tusaini terms. Tuwaambie we want (a), (b), (c). Tukizileta hapa, tutasaini na siyo mkataba tunaousema.
Mheshimiwa Spika, nadhani watakuwa wameelewa. Tutofautishe ushabiki na issues. Let us talk of the issues, tusiongelee propaganda.
Mheshimiwa Spika, nakushukuru.
Mapendekezo ya Mpango wa Maendeleo wa Taifa Unaokusudiwa Kutekelezwa na Serikali Pamoja na Mwongozo wa Kuandaa Mpango wa Bajeti ya Serikali kwa Mwaka wa Fedha 2017/2018
MHE. ANATROPIA L. THEOPIST: Mheshimiwa Naibu Spika, Kuondoa Milolongo ya Vikwazo Katika Uwekezaji; mlolongo wa utaratibu wa kumiliki ardhi ni gharama kubwa ya upimaji na umiliki wake. Wingi wa Tozo mbalimbali, kodi na ushuru katika biashara na huduma ziwe harmonized na zipunguzwe ili kuvutia zaidi uwekezaji.
Mheshimiwa Naibu Spika, kuandaliwe vipaumbele vichache vyenye kuandaa mazingira ya uchumi wa viwanda na kuhakikisha vinatekelezwa. Kwa mfano mpango ujao uhakikishe fidia zinalipwa kwa ajili ya EPZA kwa angalau asilimia 60 na Miradi ya Chuma na Umeme tu, tofauti na mpango unaoonesha vipaumbele zaidi ya 16, katika nchi yenye uchumi mdogo.
Mheshimiwa Naibu Spika, kipaumbele kingine kuelekezwa iwe katika kilimo ambayo ndiyo sekta inayoajiri watu wengi. Hii iende sambamba na uanzishaji wa viwanda vidogo vidogo vya kuhudumia au kuongeza thamani katika mazao yao. Hii iende sambamba na kuongeza pesa katika taasisi zinazounda viwanda hivi kama TEMDO, COSTECH, TIRDO etc.
Mheshimiwa Naibu Spika, kuongeza ushirikishaji wa sekta binafsi kati maandalizi ya sera, kodi na tozo mbalimbali. Kwa mfano, kuanza kutoza asilimia 18 kwenye auxiliary services za bandari na katika sekta ya utalii imepelekea anguko kubwa la kibiashara kwani wahusika hawakuwa wamejiandaa kwa mabadiliko husika, hali kadhalika wasafirishaji, TATOA, TAFFA na wadau wengine wanaohusika na upandishaji wa tozo hizo.
Mheshimiwa Naibu Spika, Ubunifu Katika Kuibua Vyanzo Vipya vya Mapato. Kumekuwepo na changamoto ya kodi mpaka kuwa kero. Ubambikaji wa kodi toka kwa maafisa wa TRA kwa lengo la kuongeza pato la ndani, ikienda sambamba na focus kwa makosa ya barabarani ni mzigo unaobebwa na watu wachache tu. Wizara na Serikali iwaze vyanzo vipya vya kodi ili kodi isambae na isiwe mzigo kwa watu wachache kama ilivyo sasa.
Mheshimiwa Naibu Spika, kuwe na mpango wa kuoanisha elimu na uchumi wa viwanda tunaouendea, kuandaa wanafunzi sambamba na tunakotaka kwenda, tofauti na ilivyo sasa ambapo wanafunzi hata wakimaliza vyuo hawana ujuzi wa kile kinachohitajika.
Mheshimiwa Naibu Spika, Kusambaza Uchumi; Mipango ioneshe dhahiri yale maeneo yaliyosahaulika kama vile Mikoa ya Kagera, Mwanza, Kusini na mengineyo inayosadikiwa kuwa maskini ili ipewe kipaumbele katika miradi ya maendeleo. Hatutarajii kuona mchanga unaongezwa kwenye kichuguu, Priority has to be to less developing regions
Mheshimiwa Naibu Spika, kuwe na mkakati thabiti wa kutekeleza bajeti ambazo tumekuwa tukiziandaa kila mara. Kwa mfano, bajeti zimekuwa zikiletwa Bungeni lakini mpaka mwisho wa mwaka pesa zinakuwa hazijapelekwa. Tunatarajia kuona namna ambayo pesa zitapatikana na si tozo na kodi kero tunazoziona kwa sasa.
Taarifa ya Mwaka ya Shughuli za Kamati ya Kudumu ya Bunge ya Viwanda, Biashara na Mazingira na Taarifa ya Mwaka ya Shughuli za Kamati ya Kudumu ya Bunge ya Uwekezaji na Mitaji ya Umma kwa Kipindi cha Januari, 2016 hadi Januari, 2017
MHE. ANATROPIA L. THEONEST: Mheshimiwa Mwenyekiti, nakushukuru. Nichukue fursa hii kupongeza uamuzi uliouchukua, kiukweli tunaona mambo mengi yanaenda ndivyo sivyo napongeza sana.
Mheshimiwa Mwenyekiti, narudi kwenye hotuba yetu ya Kamati, kwanza, na-declare interest ni Mjumbe wa Kamati ya Viwanda, Biashara na Mazingira, kwa hiyo mambo nitakayoyaongea hapa nayajua hasa.
Mheshimiwa Mwenyekiti, kwa mujibu wa taarifa ya Wizara mpaka tunavyoongea tarehe 31 Januari, 2017 tukiwa kwenye robo ya tatu, Wizara imepokea fedha ya maendeleo kutoka kwenye bajeti ya bilioni 42, imepokea bilioni 7.6 sawa na asilimia 18.6. Naongea hayo tukiwa tumebakiza theluthi moja tu ya kumaliza mwaka, Wizara imepokea pesa ya maendeleo shilingi bilioni 7.6 nimesema hapa nimemwambia Waziri wa Viwanda mimi leo nitakutetea, una haki ya kuwa unapiga propaganda kwa sababu kiukweli hakuna chochote unachoweza kufanya bila kuwa na pesa, hakuna chochote unaweza kukifanya kwenye Wizara yako, kwenye idara zako bila kuwa na fund.
Mheshimiwa Mwenyekiti, tunaongea nini kama tunakuja hapa tena na bajeti ambayo imekuwa na ongezeko la asilimia 16. Kipindi cha mwaka 2015/2016 pesa ya maendeleo ilikuwa ni bilioni 35, Watu mmekuja hapa mnajinasibu kwa Serikali iliyopita ilikuwa imelala, sasa tunaongeza bajeti, mmeongeza bajeti kwa asilimia 16, tumeenda kwenye bilioni 42, lakini tunavyoongea leo katika robo ya tatu ni bilioni 7.6 tu zimepelekwa kwenye Wizara kama fedha za maendeleo. Swali najiuliza, Are we still on the track? Bado tupo kwenye mpango wetu wa kuleta maendeleo?
Mheshimiwa Mwenyekiti, ndugu zangu mtashangaa nitakachowaambia hiki. Mtukufu alivyokuwa katika ziara zake anahamasisha ujenzi wa Chuo Kikuu cha Dar es Salaam na Hostel ambayo tunapongeza sana, alitoa ahadi kwamba atatoa shilingi bilioni 10 kwa ajili ya ujenzi wa hostel za wanafunzi wa vyuo. Hatukatai, lakini tunarudi katika swali la msingi; hicho ndiyo tulichokuja Bungeni na kubajeti kwamba tunataka kufanya kama kipaumbele cha Taifa? (Makofi)
Mheshimiwa Mwenyekiti, hizo hostel ambazo Mtukufu ameenda ametoa bilioni 10 kwa nyakati ambazo aliona zinafaa, lakini tupo tunaongelea Serikali ya viwanda, tunaongelea uchumi wa viwanda, bado wana bilioni 7.6 katika theluthi ya tatu. Tutamlaumu Waziri maskini ya Mungu, tutamsema sana lakini atafanya nini? Atasema nini? Turudi tuiulize Serikali bado tupo kwenye track? Bado tunataka kuendesha uchumi wa viwanda au zilikuwa ni story tu ambazo tulikuwa tunajinasibu kwa sababu ilikuwa Serikali mpya kwa hiyo tulitaka kuja na kitu kipya? Na kiukweli ndiyo hicho ninachokiona. Tulitaka kuja na kauli mbiu mpya japo kitu kilikuwa kile kile, business as usual na inaonekana katika money value. Tunaongelea mabadiliko yoyote, tunaongelea kutoka stage moja kwenda sehemu nyingine sasa tuko wapi? (Makofi)
Mheshimiwa Mwenyekiti, hivyo viwanda ambavyo Mheshimiwa Waziri anakuwa anafungua kila siku bahati mbaya sisi Kamati hatujui, ila kubwa zaidi ninachojua anafungua viwanda vya watu, viwanda vidogo vidogo vya watu binafsi kitu ambacho pia sio kibaya, lakini turudi kama Serikali yake sasa, Serikali inataka kufanya nini kama mkakati wa kuanzisha viwanda katika nchi yetu? (Makofi)
Mheshimiwa Mwenyekiti, Katibu Mkuu alikuja kwenye kamati yetu anaeleza kile kilichoitwa mkakati wa kufufua viwanda. Akatueleza katika kipindi cha mwaka mmoja mwaka ambao tupo sasa 2017...
NAIBU WAZIRI WA AFYA, MAENDELEO YA JAMII, JINSIA, WAZEE NA WATOTO: kuhusu utaratibu, Kanuni ya 68...
MHE. ANATROPIA L. THEONEST: Mheshimiwa Mwenyekiti, nashukuru. Nitakariri vizuri, Mtukufu Rais wakati anazindua majengo ya Chuo Kikuu cha Dar es Salaam aliahidi atatoa bilioni 10 kwa ajili ya ujenzi wa chuo. Sasa swali linakuja? Track na mchezo wetu na wimbo wetu hapa Bungeni ilikuwa ni viwanda lakini katika theluthi ya tatu ya viwanda yenyewe, Wizara husika imepewa tu, bilioni 7.6 ikiwa chini ya pesa alizotoa Mtukufu Rais alivyoshawishiwa na maendeleo ya Chuo Kikuu cha Dar es Salaam. (Makofi/Kicheko)
Mheshimiwa Mwenyekiti, nitapenda Waziri anikumbushe vizuri, kama bado tuko kwenye wimbo ule ule au tumebadilisha kauli na sasa tuko kwenye kitu kingine kama sera yetu ya Awamu ya Tano. Nimekwenda kwenye mkakati wa viwanda aliowasilisha Katibu Mkuu kwenye Wizara yetu ni kwamba; kwa Mwaka huu wa Fedha na pesa waliyoipata wameweza kufufua kiwanda kimoja tu, kwa mwaka mmoja. Kwa hiyo, kwa vile bado miaka minne, tutarajie kwa pace iliyopo tutaweza kuwa na viwanda vitano tu! Hii tunasema ni Serikali ya viwanda, sasa swali, je, kauli mbiu tulizokuwa tunaziimba za nchi ya viwanda zilikuwa sahihi au tulikuwa tunawahadaa Watanzania?
Mheshimiwa Mwenyekiti, kama hiyo haitoshi, tumeuliza juu ya Sera, ni Sera gani tuliyonayo kama nchi? Bado tuko kwenye Sera ya Ujamaa na Kujitegemea, tuko kwenye Sera ya Ubepari? Bado hata sisi wenyewe hata kauli mbiu ya nchi yetu hatuelewi tuko sehemu gani. Hilo swali tumeliuliza katika Kamati yetu. Tunakuja hapa tunasema sisi kama Serikali tunaenda kuwekeza kwenye viwanda, sisi kama Serikali tuna uwezo wa kuwekeza kwenye viwanda?
Mheshimiwa Mwenyekiti, ameuliza Mbunge mwenzangu; tumejiuliza ni kwa nini viwanda vyetu vilishindwa katika Awamu zilizopita na bado tunajidanganya kwamba tuna uwezo wa kuwekeza kwenye viwanda. Tukae chini tujiulize, Sera yetu ni nini? Ujamaa na Kujitegemea au tunaacha watu binafsi wawekeze kwenye viwanda. Kama tunataka watu binafsi wawekeze kwenye viwanda tumejiandaa vipi kuondoa kero ambazo zimekuwa zinawasibu na kurudisha viwanda nyuma. (Makofi)
Mheshimiwa Mwenyekiti, tunakuja kwenye kero mbalimbali ambazo wafanyabiashara wanapitia. Tumeandaa mazingira gani mazuri ya kuvutia wawekezaji wakati hapa nchini wafanyabiashara na wawekezaji wadogo tunawaona ni wapiga deal tu, leo sasa imekuja kauli mpya, wanaonekana kama ndiyo wanafanya biashara haramu. Sera zetu ni zipi kuhusu wawekezaji, hilo ndilo swali la tatu tunalopaswa kujiuliza juu ya mazingira rafiki. Nitaomba muda wangu ulindwe kwa sababu kuna mtu aliutumia vibaya tena kwa makusudi! (Makofi)
Mheshimiwa Mwenyekiti, mazingira rafiki ya viwanda. Kuondoa tozo mbalimbali, kuweka one stop center. Nimeongea hapa Bungeni na narudia leo, tuwekeni one stop center na sio one collection center, kitu ambacho tunacho leo ni one collection center. Unaenda pale unawakuta Idara mbalimbali lakini wapo hawawezi kutoa maamuzi. Mtu yupo kama representative na inapokuja kwenye kufanya maamuzi anasema ngoja nimpigie bosi wangu. Sasa tunachokitaka ni one stop center na sio one collection center kama ilivyo leo. (Makofi)
Mheshimiwa Mwenyekiti, lakini kama haitoshi; kuna titiri mbalimbali za utozaji wa kodi. Unaenda TBS unaenda, TFDA, unaenda OSHA na vitu vingine ambavyo vinafanya kazi zile zile more or less the same function na tunasema kwenye Kamati tunataka mpango mkakati wa ku-harmonize hizi taasisi, hizi regulatory authority – tuwe na vitu vichache ambavyo vinapunguza kero kwa wafanyabiashara.
Mheshimiwa Mwenyekiti, lakini kama haitoshi na inayosikitisha zaidi, TBS wanalalamika, TFDA wanalalamika, wanavyotaka kuingiza mashine za maabara wanatozwa pesa nyingi sana kama tozo ya ile mizigo inayoingia nchini na tunaomba sasa tozo zile zitolewe au zipunguzwe ili waweze kuingiza mashine za kutosha kwa ajili ya kuleta ufanisi ili kupunguza pia gharama za kupima vile vitu ambavyo wanapima kama whatever!
Mheshimiwa Mwenyekiti, kitu kingine ni miradi ya kuchochea maendeleo. Tangu nikiwa mwanafunzi wa shule nasikia mnaongelea Liganga na Mchuchuma. Nataka Waziri atuambie, hiyo story mwisho lini? Hii Serikali inayotuongopea na Hapa Kazi Tu ina mipango mikakati gani ya kumaliza ujenzi wa viwanda vya Liganga na Mchuchuma kama vichochezi vya kiuchumi wa miradi mingine.
Mheshimiwa Mwenyekiti, tunachokiona leo ni Mtukufu Rais kama mlivyosema akifanya ziara sehemu fulani akaona kuna changamoto ya barabara anaagiza barabara fulani itengenezwe kitu ambacho sisemi kama ni kibaya, lakini lazima tujikite katika kujenga miundombinu ambayo ita-link viwanda, maeneo ya uwekezaji na itawezesha ufanyaji wa biashara na mazingira mazuri kwa maana ya miundombinu katika eneo husika.
Mheshimiwa Mwenyekiti, kitu kingine ni kuongezeka kwa riba ya yale maeneo ambayo yalikuwa yametengwa kama maeneo ya uwekezaji, EPZA. Tunavyozidi kuchelewa kulipa fidia ya maeneo hayo ndiyo gharama ya haya maeneo yanavyozidi kupanda. Amesema Mwenyekiti wa Kamati ilianza ikiwa bilioni 60, mwaka jana ilikuwa bilioni 191 na yeye amemalizia kusema hajui mwaka huu tutaambia ni bilioni ngapi, who knows pengine itakuja bilioni 300! Swali ni je, bado tuko kwenye the same track ya kutaka kuwekeza? Nini vipaumbele na mawazo yetu juu ya kuwekeza?
Mheshimiwa Mwenyekiti, Katibu Mkuu anasema wanataka waanzishe EPZA, maeneo maalum ya uwekezaji. Sasa maeneo maalum ya uwekezaji yanazidi kubaki kuwa ndotoni kwa sababu uhalisia haupo, maeneo hayajalipiwa fidia, hakuna hata ndoto ya kupata pesa ya kulipia fidia halafu tunakuja hapa tunasema Serikali ya viwanda. Ni lazima tujipange upya na tuamue tunataka kufanya nini kama Taifa.
Mheshimiwa Mwenyekiti, kama sisi hatuwezi kuwekeza kwenye viwanda, tuandae Sera, mazingira, mazuri ya watu wengine kuwekeza. Kuna watu wanaosaidia kuleta ushindani katika kuwekeza, mfano fair competition kuna taasisi mbalimbali ikiwa ni pamoja na Fair Competition Commission. Wanakuja kutuambia wana wafanyakazi 53 tu na sio hao tu kuna TBS, kuna wafanyakazi, kuna idadi chache sana ya wafanyakazi na wale wanapaswa kufanya kazi nchi nzima. Tunategemea wale watu wafanye kazi kwa miujiza na wanachodai ni kwamba hawapati vibali vya kuajiri…
(Hapa kengele ililia kuashiria kwisha kwa muda wa mzungumzaji)
MWENYEKITI: AhsanteMheshimiwa.
Muswada wa Sheria ya Upatikanaji wa Habari wa Mwaka 2016
MHE. ANATROPIA L. THEONEST: Mheshimiwa Mwenyekiti nakushukuru kwa fursa hii, ninaushukuru Uongozi wa Kambi Rasmi ya Upinzani Bungeni, nawashukuru kwa uwasilishaji wa Kambi Rasmi ya Upinzani Bungeni walivyoweza kuudadavua muswada na kabla ya yote nianze kwa salamu.
Mheshimiwa Mwenyekiti, nitoe salamu nyingi sana kwa Mkuu wa Kanda Maalum ya Dar es Salaam, Kamanda Sirro kwa kazi anayoifanya hasa baada ya kupitishwa kwa Sheria ya CyberCrime, kupambana vizuri na watu wanaotoa uhuru wa kujieleza. Anaweza kusema anaweza kufanya yote lakini ikiwa ni pamoja na kukamata na kupiga, lakini ajue unaweza kumpiga mtu sana, anaweza kuumia mwanzo lakini akaota sugu na ikawa ni mfumo wa kawaida. Kwa hiyo, apige tu, tutaota sugu, wataota sugu na itakuwa ni sehemu ya kawaida. (Makofi)
Mheshimiwa Mwenyekiti, niongeze pale kwamba siyo kila kimiminika kinazima moto, vingine vinachochea moto! Hiyo ni salaamu kwake. (Makofi)
Mheshimiwa Mwenyekiti, nimeupitia vizuri muswada, mwanzo mpaka mwisho nikajaribu kuaninisha, nikaangalia dhamira hasa ya Serikali tuliyonayo ya Awamu ya Tano inayojinasibu kwa kuchapa kazi, inayojinasibu kwa kuwataka au kwa kuwatetea wanyonge. Mimi natia shaka, nimeiangalia hiyo dhamira ya Serikali ya Awamu ya Tano katika muswada uliokuja, muswada nimeweza kuuchambua katika vipengele vikuu vitatu.
Mheshimiwa Mwenyekiti, kipengele cha kwanza ni kwamba Muswada ni wa kibaguzi, Muswada ni wa kibaguzi katika Ibara ya Nne. Ibara ya Nne inambagua nani apate taarifa kinyume kabisa na Katiba ya Jamhuri ya Tanzania, kifungu cha 18 Ibara ndogo ya kwanza inayoeleza kila mtu anayeishi katika Jamhuri ya Muungano wa Tanzania ana haki ya kupata habari lakini huu Muswada unasema anayeishi ndani ya Jamhuri ya Muungano awe raia ndiyo mwenye uwezo wa kupata habari, huo ni ubaguzi wa hali ya juu sana.
Mheshimiwa Mwenyekiti, ubaguzi mwingine tumeuona mkiibagua Serikali ya Mapinduzi ya Zanzibar. Masuala ya kisheria ni masuala ya Muungano kwa hiyo sasa muswada unaanza kupoteza uhalali au sheria inapoteza uhalali pale tu inapoamua kubagua kundi fulani dhidi ya kundi lingine. Tunawabagua watu ambao wako ndani ya Jamhuri ya Muungano wa Tanzania ambao wengine wana maslahi pia. Tunao wawekezaji, donors, kuna watu wamewekeza pesa zao kama donors ambao wana-deserve kupata taarifa kutoka kwenye Wizara mbalimbali ambako hela yao ndiyo ipo na hapo ndiyo nilipoona dhamira ya Serikali kuuleta huo muswada kwamba watu wanawapa pesa zao, kama donors kama business partners na mnawaambia kupitia sheria au muswada mliouleta hamna uhalali wa kupata habari. Hiyo ni weakness ya kwanza. (Makofi)
Mheshimiwa Mwenyekiti, ninamshauri Waziri wa Katiba na Sheria kwamba sheria yeyote ambayo inaonesha dhamira ya kubagua watu haina manufaa, tuondoe sasa kuwabagua wote walioko ndani ya Jamhuri kusema raia na badala yake tuseme kila mtu ambaye yuko ndani ya Jamhuri ya Muungano wa Tanzania ana haki ya kupata taarifa sambamba na hitaji la Katiba ya Jamhuri ya Muungano, hiyo ni ya kwanza. (Makofi)
Mheshimiwa Mwenyekiti, pungufu la pili nililoliona katika huu muswada ni suala zima la kutaka kunyang‟anya haki. Tunakaa upande mmoja wa kutaka kutoa taarifa, lakini upande wa pili tunaeleza ni namna gani ni ngumu kuwapa watu taarifa. Hiyo imejidhihirisha katika namna ambayo watu wanaweza kupata taarifa, mlolongo, bureaucracy na wote tunajua justice delayed, it is justice denied. Kama tunawachelewesha watu kupata taarifa haina tofauti na kuwanyima taarifa, nitakusomea. (Makofi)
Mheshimiwa Mwenyekiti, katika vifungu mbalimbali ambavyo nitaainisha kabla ya kifungu cha 14 na nianze na kifungu cha 11. Mtu anaomba kupata taarifa kwa mmiliki wa taarifa ambaye ombi lake linatakiwa ndani ya siku 30, unaongelea kutoa taarifa ndani ya siku 30 kwa mujibu wa muswada mliotuletea hapa. Kama haitoshi, yule anayemiliki taarifa anamwambia wa chini yake kwamba atoe taarifa ina maana yule third party atoe taarifa au anatoa taarifa baada ya siku nane na wanaenda mbali zaidi, anayemiliki taarifa atamwambia mtu wa tatu kutoa tarifa haraka inavyowezekana ndani ya siku nane.
Mheshimiwa Mwenyekiti, kwa hiyo Serikali ya Jamhuri ya Muungano, Serikali ya Awamu ya Tano inatambua haraka iwezekanavyo ni siku nane, hiyo ni haki kweli? Lakini kama haitoshi kifungu kinaonesha kama mmiliki wa taarifa amepata ombi, kama anaona hatatoa hiyo taarifa inahitajika siku 30 kutoa jibu la taarifa ipo au haipo. Tunaanza kwa siku 30 za kwanza, tunakuja siku 30 za pili ambazo amekata rufaa kwa kutopewa taarifa, lakini pia inafuata siku 30 kwa Waziri ambayo ni ngazi ya tatu kueleza whether atatoa taarifa au hatatoa taarifa.
Mheshimiwa Mwenyekiti, ndugu zangu ambao mnasifia muswada tunaongelea siku 90 za raia wa Tanzania kupata taarifa ambayo sasa kwa mawazo ya muswada huu kipengele cha 6(2) kinaongelea mambo ya national Interest. Tumeweka kipengele hiki makusudi kama chaka, kwa sababu tumekuwa tukitumia kwanza neno la national interest tofauti na matarajio ya wengi na ni ngumu ku-set boundaries za national interest. Tumeona kadha wa kadha hili neno likitumika kunyima wanahabari taarifa makusudi kabisa na tunakileta hapa kwenye kipengele cha sita tukiwa na lengo lile lile la kunyima taarifa kwa sababu ya kifungu 6(2)kwamba ni kwa ajili ya national interest.
Mheshimiwa Mwenyekiti, kama haitoshi adhabu tunazozitoa ambayo ni kipengele changu cha tatu. Nilisema cha kwanza ni ubaguzi, cha pili bureaucracy, lakini cha tatu ni adhabu zinazokuja kutolewa.
Katika organization, katika Wizara kuna watu wamedhihirika kuwa wanafanya kazi bila kuwa na nia njema, lakini mle kwa watu ambao hawana nia njema kuna wenye nia njema ambao wamekuwa wakitoa taarifa na ninyi mnasema wale watakaotupa taarifa kwa mujibu wa kipengele cha 6(6) kinasema mtu yeyote atakayetoa taarifa iliyozuiliwa kinyume na mamlaka anapewa adhabu ya miaka 15 mpaka miaka 20. Ni kwa nini tunaamua kuwaadhibu watu kwa kiwango kikubwa namna ile. Kusudi iko very simple tu tunataka tuwazibe mdomo, hata wale waliokuwa wanafurukuta kwa nia njema waliyokuwa nayo kwa kuona mamlaka iliyokuwepo wanafungwa mdomo.
Mimi kama Mbunge mwenye wajibu wa kuishauri Serikali ni lazima tuangalie upya. Tunawafungaje watu miaka 20? Kwa kosa lipi? Ni lazima tuangalie. Hili kosa lina uhusiano gani na usalama wa nchi? Tujiridhishe. Kwa makosa mengine ya kawaida ambayo mmeainisha kifungo kiwe miaka mitatu mpaka miaka mitano, lakini plus faini au mtu anaweza kutoa either faini au akafungwa kifungo.(Makofi)
Mheshimiwa Mwenyekiti, nimeeleza mambo makubwa matatu niliyoyaona katika hii sheria na ninaendelea kushauri kama wenzangu walivyosema, sheria yenye lengo la kubagua watu ndani ya Jamhuri ya Muungano wa Tanzania. Sheria yenye lengo la kushindwa kuwapa watu taarifa kwa sababu ya milolongo na taratibu iliyowekwa na huu muswada, kama hazitaondolewa au kama hazitakuwa addressed otherwise hatuna maana ya kupoteza muda kujadili kitu ambacho kinaenda kuwatesa watu wetu. Tumekuwa muda mwingi tunajadili hapa kwa ushabiki, tumekuwa muda mwingi tunasifia, tunasahau kwamba wajibu wetu ni kuikosoa Serikali.
Mheshimiwa Mwenyekiti, Mbunge mwingine amekuja anajaribu kusifia kwamba imeshirikisha wadau, nimejiuliza kwenye suala la wadau, kama tunaongelea habari za kutoa taarifa, tumewaletaje wadau wa habari? Tunasikia wamekuja wa MCT, JUKATA na TEF, are these real stakeholders? Kama tunaongelea Muswada wa Habari then these are the people, lakini kama ndiyo wao tumewa-consult tuna mislead the public. There are stakeholder’s ambao wanaenda kutoa taarifa husika not these ones!
Muswada wa Sheria ya Huduma za Habari za Mwaka 2016
MHE. ANATROPIA L. THEONEST: Mheshimiwa Mwenyekiti, Kifungu cha tatu, maana ya maneno, Chombo cha Habari za kielektroniki kunamaanisha na mitandao ya kijamii na njia nyingine zinazoendana na hizo.
Mheshimiwa Mwenyekiti, hii kwa kusoma itahusisha ma- group ya kwenye mitandao, facebook, messenger na blog na nyingine kama hizo zinazotumika kutoa taarifa kuwa zitaitwa vyombo vya habari na kufuata masharti kama ya vyombo vingine. Ku-include vyombo hivi ni kuminya kwa kiwango kikubwa uhuru wa kupata habari kinyume na Katiba 18(d). Blog hizi na group hizi zinahitaji kupitia process zote kama kupata leseni, Kifungu cha nane (8), hii ni kuendelea kuminya uhuru wa watu kupata taarifa.
Mheshimiwa Mwenyekiti, Kifungu cha 11; Wajumbe wa Bodi kuteuliwa na Waziri ni kuondoa kabisa uhuru wa Bodi na hii haioneshi nia njema kwa uhuru wa Vyombo vya Habari. Mheshimiwa Waziri ajiondoe kabisa katika uteuzi na badala yake nafasi hii igombewe na Kanuni ziandaliwe, mtu mwenye sifa apatikane kuongoza Bodi na nafasi nyingine zijazwe kwa mtindo huo huo.
Mheshimiwa Mwenyekiti, Kanuni ya 20(3), inayotaka Mwandishi kuacha kufanya kazi hii atakapopokonywa kitambulisho au kufutwa kwenye orodha ya Waandishi. Mheshimiwa Waziri, huku ni kukariri. Waandishi hawa wamegawanyika katika nyanja mbalimbali; anaweza kukosea katika kuandika akaenda kutangaza. Hii siyo haki kabisa kwa taaluma hii.
Mheshimiwa Mwenyekiti, mbona Mawaziri wanaweza kuharibu Wizara moja na kupelekwa sehemu nyingine? Tusikomoe watu kwa kuwa tuna mamlaka ya kutunga sheria juu yao. Katika taaluma nyingine kama Udaktari huwa wanafungiwa ili madhara hayo yasijitokeze tena na yanakuwa irreversible, hapa kwenye Uandishi wa Habari hali iko hivyo? Let’s be fair.
Mheshimiwa Mwenyekiti, Kifungu cha 32, mambo yenye kashfa. Tutambue hii ni nchi ya kidemokrasia ya Vyama Vingi na watu wenye mawazo tofauti. Kama tunaamua kufunga watu midomo kwa madai ya kuandika uchochezi tunaenda kuliangamiza Taifa, kwani kuwaza kwamba tunaweza kuwafunga watu midomo, sawa, lakini tutambue haiwezi kuwa wakati wote.
Mheshimiwa Mwenyekiti, Kifungu cha 50, makosa ya uchochezi, Kifungu cha 51, kutia hofu na uwoga kwa jamii. Vifungu hivi vimelenga kudhibiti nia au kusudi la kutoa maoni tofauti na watawala wanachokifuata.
Muswada wa Sheria ya Huduma ya Msaada wa Kisheria wa Mwaka 2016
MHE. ANATROPIA L. THEONEST: Mheshimiwa Naibu Spika, nakushukuru. Awali ya yote nitaomba kutumia muda wangu kuomba ufafanuzi kutoka kwako utatuambia muda utakaoona unafaa; ni muda gani tunaweza kuleta schedule of amendment kwa sababu tumeleta amendment zetu tukaambiwa tumechelewa. Kwa kuwa suala la utungaji wa sheria unahitaji consensus, kwa hiyo tunaomba tujue lini tulete ili kwa pamoja tutunge sheria. Badala ya kubaki wengine na manunguniko kwamba tulikuwa na mapendekezo yetu na hayajaweza kuwa accommodated, naomba hilo ulichukue.
Mheshimiwa Naibu Spika, nikirudi kwenye Muswada, katika nia njema ya kutaka twende pamoja,tuwe na uelewa mmoja, nina mapendekezo kadha wa kadha ambayo Waziri akiona yanafaa, anaweza kuyachukua. Mfano tukianza na kifungu cha 4(2) kinaongelea members wa board, tukienda kwenye schedule yake ambayo iko ukurasa wa 23 anaongelea composition ya board members.
Mheshimiwa Naibu Spika, nimeshangaa sana ni kwa namna gani Tanganyika Law Society inaweza isiwe mdau katika hii board. Ningependekeza wao kama watu ambao wana mandate au wanalinda maadili au wako concerned na maadili ya hao Wanasheria na Mawakili wawe sehemu ya kikundi hiki au wawe sehemu ya board katika Muswada huu tunaoupendekeza.
Mheshimiwa Naibu Spika, kitu cha pili ambacho nimekiona ni cha msingi kipengele cha sita (6) mnaongelea nani awe Registrar; sina wasiwasi na sifa za Registrar kwa sababu inaonekana atatoka atakuwa ni mtu ambaye amekuwa ana-deal na legal affairs sina shida na hiyo. Maana yake atakuwa na background ya kisheria na suala analoenda ku-deal nalo kimsingi lina-deal na mambo ya sheria. Swali langu linakuja kwa assistant registrar ambaye inakuja kipengele cha 8(1) kinaongelea wale ma-assistant registrar watachukuliwa kwenye wilaya na mikoa.
Mheshimiwa Naibu Spika, lakini kipengele hiki hakioneshi umuhimu wa kuwa na watu ambao background zao ni za kisheria, naona huu ni upungufu na kama tunaona inafaa tuongeze neno kwamba wachukuliwe watu ambao wamekuwa wana-deal na legal affairs kwenye Ofisi za Wakuu wa Wilaya, kwenye Ofisi za Wakuu wa Mikoa kuna watu wenye background za kisheria tuwatumie hao watu wanaweza ku-play role nzuri na tukapata matokeo tarajiwa zaidi ya kuchukua just anybody. Hayo ndio mapendekezo yangu katika kipengele cha nane (8).
Mheshimiwa Naibu Spika, kama haitoshi nakuja kipengele cha 14, ambacho kinaongelea mamlaka ya rufaa, kwamba mleta maombi sasa maombi yake yasipokubaliwa, Assistant Registrar akikataa maombi yake anaweza ku-appeal kwa Registrar. Registrar akikataa anaweza ku-appeal kwa board, board ikikataa ana-appeal kwa Waziri na huo ndio mwisho wa mamlaka husika, nadhani hii hapa tume-over look Waziri hawezi kuwa final say. Ni rahisi sana unaweza ku-corrupt the whole population ambayo tunayoongelea, lakini siyo rahisi ku-corrupt the High Court.
Mheshimiwa Naibu Spika, napendekeza High Court iwe ndio ya mwisho badala ya kuishia kwa Waziri. Vinginevyo tutakuwa tunaanza kutengeza vitu ambavyo havitakaa vizuri na vitaleta manunguniko; kama mnaona inafaa Mheshimiwa Waziri nashauri tuiongeze hiyo kitu, japo nimeileta nimeona mwenzangu ameleta kwenye schedule of amendment mkiichukua hiyo inaweza ikatuleta matokeo chanya katika kile tunachokitaka.
Mheshimiwa Naibu Spika, kipengele cha 16 ambacho nimeona ni kizungumkuti, kipengele kidogo cha 3(f) kinamzuia a legal aid provider kutojihusisha na any political activities, kikisomwa sambamba na kipengele cha 43 asijihusishe na mambo ya kisiasa. Tunataka definition, ni mambo yapi ya kisiasa mnayaongelea, tunataka uelewa wa pamoja, mambo yapi ya kisiasa tunayaongelea, kwa sababu ninachoweza kuona nimeona watu wakifanya mambo ya kisheria, wakitoa msaada wa kisheria ni Mawakili nguli na maarufu nchini bado wanafanya mambo ya kisiasa, sasa tunataka uelewa wa pamoja. Isije ikawa ni changa la macho kwamba kuna watu wanabanwa au kuna watu wataanza kuonewa ati wana milengo fulani ya kisiasa.
Mheshimiwa Naibu Spika, vinginevyo kama hatuwezi kuwa na uelewa wa pamoja katika hilo nitaona tuna lengo la kuonea watu kadha wa kadha au kuna vitu tunajaribu kujificha nyuma yake tukitumia mlengo wa kisiasa.
Mheshimiwa Naibu Spika, kipengele cha 20, ni special provision paralegals. Hawa paralegals inaelezea ni watu gani, lakini imeenda imejikuta hiki kipengele cha 20 kinatoa vitu viwili ambavyo vina-contradict one another. Mfano kipengele cha 20(2)(c) kinamwelekeza paralegal kutoa msaada wa kuandaa legal document na hiyo kimsingi ndio kazi yake kama msaidizi wa masuala ya kisheria anaandaa document. Sasa ni wakati gani paralegal ataachana na kazi anayofanya advocate. Mmeenda kwenye kipengele cha 3(5) mnasema paralegal asijihusishe na mambo yanayofanywa na advocate mnaona contradiction.
Mheshimiwa Naibu Spika, kipengele cha 2(b) kinamruhusu kuandaa legal document, lakini tunaenda kipengele cha (5) kinasema asijihusishe na mambo yanayofanywa na advocate; ambayo naona there are two contradicting things hapa. Mnamwambia andaa legal document lakini at the same time, mnamwambia asijihusishe na mambo yanayohusiana na mambo ya kisheria. Lazima tuangalie kipi sasa kisimame, kipi kiondoke na nikipishe kingine kuliko kwenda na hivi viwili ambavyo vinatuletea contradiction.
Mheshimiwa Naibu Spika, kipengele cha 36 kimeeleza vizuri, kutoa msaada wa watu ambao wapo kwenye mahabusu. Mara nyingi tumeona watu ambao wanakuwa wamekamatwa, wapo chini ya polisi watu ambao wanapaswa kuandika maelezo yao, wamekuwa haki zao hazifuatwi, ikiwa ni pamoja na kupewa aidha mwanasheria au legal aid for this matter.
Mheshimiwa Naibu Spika, sasa tunaomba hiki kipengele kiwekwe basi, hata kwenye kesi za mwenendo wa makosa ya jinai, ili wale mawakili au wanasheria au ma-paralegals wawepo wakati mtuhumiwa anahojiwa na polisi. Kitu ambacho hakifanyiki leo, watu wanaku-harass, watu wanatishwa na mawakili wakifanikiwa kuingia mle ndani wanaambulia matusi na kejeli na vitu vingine.
Mheshimiwa Naibu Spika, mifano iko dhahiri, tunakumbuka kilichotokea kwa mawakili kule Arusha kwenye kesi ya Loliondo, it is the same thing, wakili amejitolea kwenda kwa mteja wake kumsikiliza na yeye amewekwa ndani. Kwa hiyo, kama kweli tuna nia ya dhati ya kutoa msaada wa kisheria kwa watu hawa basi hivi vipengele tuvifuate kadiri ambavyo tumeviweka kwenye Miswada yetu au kadri tulivyoandika.
Mheshimiwa Naibu Spika, kwa kumalizia nataka tuongee bayana hata hizi faini ambazo tumewaweka watu, unaona faini zinakuja five milions, ten millions, six months; au faini ya five billions mpaka ten millions au six months tuangalie relationship. Mtu ambaye amechukua pesa, kwa mfano kama huyu paralegal ambaye amechukua fedha kwa mtu anayemsaidia; mnamwambia kama amechukua fedha kwa mtu anayemsaidia faini yake, iwe ni miezi mitatu ngoja nirudi vizuri hapa; nataka tupate uhusiano mzuri kati ya faini, kati ya fedha zinazotozwa na kifungo.
Mheshimiwa Naibu Spika, tusifanye kwa ajili ya kuwakomoa watu au tusifanye vitu kwa ku-beep watu watakuwa wanaomba pesa kwa wahisani wanaona vifungo au faini ni vidogo, wanapiga pesa nyingi lakini wakijua kwamba wanaenda kulipa kitu kidogo. Nataka tupate uhusiano kati ya faini na makosa yanayofanyika. Nakushukuru, nimemaliza